Voorzetselvoorwerp: uitleg, herkennen en voorbeelden
Een voorzetselvoorwerp is een zinsdeel dat met een vast voorzetsel aan het werkwoord vastzit, zoals in ‘Ik wacht op de bus’. Je leest hoe je het herkent, hoe het verschilt van een bijwoordelijke bepaling en welke werkwoorden het vaak hebben. Met voorbeelden en een handige test voor bij het ontleden.
Door Maarten Soetens
Wat is een voorzetselvoorwerp?
Een voorzetselvoorwerp is een voorwerp dat met een voorzetsel aan het werkwoord vastzit. Het werkwoord bepaalt welk voorzetsel erbij hoort. Je zegt wachten op, denken aan, houden van en kijken naar. Het voorzetsel is dus niet vrij te kiezen, maar vormt samen met het werkwoord een vaste combinatie.
Enkele zinnen: Ik wacht op de bus. Zij denkt aan haar vakantie. Hij houdt van chocola. In elke zin vraagt het werkwoord om de woordgroep met het voorzetsel. Zonder die woordgroep is de zin onvolledig: Ik wacht klinkt alsof er iets ontbreekt.
Zo herken je een voorzetselvoorwerp:
- Het voorzetsel hoort vast bij het werkwoord en kan niet zomaar door een ander voorzetsel worden vervangen.
- Je kunt de woordgroep vervangen door er plus het voorzetsel: Ik wacht erop.
- Je kunt de vraag stellen met het voorzetsel: Waarop wacht ik? Op de bus. Gaat het om een persoon, dan vraag je Op wie wacht ik?
Het voorzetselvoorwerp is een eigen soort voorwerp, naast het lijdend voorwerp en het meewerkend voorwerp. Het komt zeer vaak voor, omdat veel Nederlandse werkwoorden een vast voorzetsel hebben. Je leert die combinaties meestal vanzelf, maar bij het ontleden helpt een duidelijke methode. Let ook op de betekenis: denken aan en denken over zijn verschillende combinaties met een iets andere betekenis.
Voorbeelden van een voorzetselvoorwerp
In de volgende zinnen is het voorzetselvoorwerp steeds de woordgroep met het vaste voorzetsel. Bij elk voorbeeld staat waarom.
- Ik wacht op de bus. Het werkwoord wachten vraagt om op, en je kunt zeggen Ik wacht erop.
- Hij denkt aan zijn examen. De combinatie denken aan is vast, dus aan zijn examen is een voorzetselvoorwerp.
- Zij lacht om de grap. Bij lachen hoort hier om: Zij lacht erom.
- De kinderen luisteren naar de juf. De combinatie luisteren naar is vast en je kunt zeggen Zij luisteren ernaar.
- Wij rekenen op jullie hulp. Het werkwoord rekenen vraagt in deze betekenis om op.
- Zij zorgt voor haar broertje. De combinatie zorgen voor is vast, en je kunt zeggen Zij zorgt ervoor.
- Hij verlangt naar de zomer. Bij verlangen hoort hier het voorzetsel naar, en je zegt Hij verlangt ernaar.
- Ik zoek naar mijn sleutels. De woordgroep naar mijn sleutels hoort vast bij zoeken naar.
- Ik wacht op het perron op de trein. Hier staan twee woordgroepen met op: op het perron is een bijwoordelijke bepaling van plaats, op de trein het voorzetselvoorwerp.
Het laatste voorbeeld laat goed zien dat hetzelfde voorzetsel verschillende taken kan hebben. De betekenis in de zin is dus bepalend.
Voorzetselvoorwerp of bijwoordelijke bepaling?
Het lastigste bij het ontleden is het verschil tussen een voorzetselvoorwerp en een bijwoordelijke bepaling. Beide beginnen met een voorzetsel, maar ze doen iets anders. Een bijwoordelijke bepaling geeft extra informatie, zoals plaats of tijd. Een voorzetselvoorwerp is nodig voor het werkwoord.
Deze tests helpen:
- Vervangen. Een bepaling van plaats kun je vervangen door daar: Hij zit daar. Een voorzetselvoorwerp vervang je door er plus voorzetsel: Hij rekent erop.
- Het voorzetsel wisselen. Bij een bepaling kun je het voorzetsel vaak veranderen: Hij zit op, onder of naast de bank. Bij een voorzetselvoorwerp lukt dat niet zonder dat de betekenis verandert: Hij rekent op zijn broer is iets anders dan Hij rekent met zijn broer.
- Weglaten. Een bepaling kun je weglaten, een voorzetselvoorwerp meestal niet.
Het voorzetselvoorwerp kan ook de vorm hebben van er plus voorzetsel, vaak gevolgd door een bijzin: Ik reken erop dat je komt. Daar vervult erop, samen met de bijzin, de rol van voorzetselvoorwerp. Gebruik dus niet alleen het voorzetsel als aanwijzing, maar kijk altijd naar het werkwoord.
Twijfel je, zoek het werkwoord dan op in een woordenboek. Daar staat vaak de vaste combinatie met voorzetsel bij. Past de combinatie bij het werkwoord, dan is het een voorzetselvoorwerp.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een voorzetselvoorwerp en een lijdend voorwerp?
Een lijdend voorwerp staat zonder voorzetsel direct bij het werkwoord, zoals in Ik lees een boek. Een voorzetselvoorwerp heeft een vast voorzetsel dat bij het werkwoord hoort, zoals in Ik wacht op de bus. Een lijdend voorwerp kun je bovendien in de lijdende vorm tot onderwerp maken: Het boek wordt gelezen. Een voorzetselvoorwerp lukt dat meestal niet op die manier.
Welke werkwoorden hebben vaak een voorzetselvoorwerp?
Veel werkwoorden hebben een vast voorzetsel. Bekende voorbeelden zijn wachten op, denken aan, houden van, kijken naar, lachen om, zorgen voor en twijfelen aan. De combinatie moet je meestal gewoon leren. Het voorzetsel kan per betekenis verschillen: denken aan iemand is iets anders dan denken over iemand. Een woordenboek geeft de vaste combinaties bij het werkwoord aan.
Kun je het voorzetsel bij een voorzetselvoorwerp weglaten?
Nee, het voorzetsel is een vast onderdeel van de combinatie. Zonder voorzetsel wordt de zin ongrammaticaal of krijgt het werkwoord een andere betekenis. Ik wacht de bus is geen goede zin, terwijl Ik wacht op de bus wel klopt. Je kunt het voorzetsel ook niet zomaar door een ander voorzetsel vervangen. Daarom ontleed je het voorzetsel samen met de rest van de woordgroep.