Persoonsvorm vinden: zo herken je het in elke zin
De persoonsvorm is het werkwoord dat past bij het onderwerp en dat de tijd van de zin laat zien. Op deze pagina leggen we uit wat een persoonsvorm is en hoe je die vindt met twee eenvoudige proeven. Ook bespreken we wat je doet als er meer werkwoorden in de zin staan en waar de persoonsvorm in de zin staat.
Door Maarten Soetens
Wat een persoonsvorm is
De persoonsvorm is het werkwoord in de zin dat zich richt naar het onderwerp en dat de tijd aangeeft. Het is de vorm van het werkwoord die verandert met de persoon, het getal en de tijd. Daar komt ook de naam vandaan. Elke volledige zin heeft minstens één persoonsvorm. In Ik loop naar school is dat loop, in Wij liepen naar school is dat liepen.
De persoonsvorm is altijd een deel van het gezegde. Staat er maar één werkwoord in de zin, dan is dat de persoonsvorm. Staan er meer werkwoorden, dan is er toch maar één persoonsvorm per gezegde. De andere werkwoorden zijn dan een infinitief of een voltooid deelwoord.
Je vindt de persoonsvorm met twee proeven:
- De tijdsproef. Zet de zin in een andere tijd, bijvoorbeeld van tegenwoordige tijd naar verleden tijd. Het werkwoord dat verandert, is de persoonsvorm.
- De getalsproef. Zet het onderwerp van enkelvoud in meervoud of andersom. Het werkwoord dat meeverandert, is de persoonsvorm.
Soms zie je bij de ene proef geen verschil. Bij Wij fietsen verandert er niets als je het onderwerp in het meervoud zet, want het stond al in het meervoud. Gebruik dan de andere proef. Bij Hij loopt werkt de getalsproef wel: zij lopen, dus loopt verandert. De persoonsvorm is dus niet hetzelfde als het hele werkwoord, ook al lijken ze soms op elkaar.
Voorbeelden van persoonsvormen
Zoek bij elk voorbeeld eerst zelf de persoonsvorm en lees dan de uitleg.
- De kat slaapt op de bank. De persoonsvorm is slaapt: in de verleden tijd wordt het sliep, dus dit werkwoord verandert.
- Mijn broer heeft de brief gelezen. Hier is heeft de persoonsvorm, want in de verleden tijd wordt het had, terwijl gelezen een deelwoord blijft.
- Wij willen morgen vroeg vertrekken. De persoonsvorm is willen; in de verleden tijd wordt dat wilden, terwijl vertrekken een infinitief is.
- Kun jij mij even helpen? In een vraag staat de persoonsvorm vooraan: kun wordt in de verleden tijd kon.
- Ik weet dat hij ziek is. Er zijn twee persoonsvormen: weet in de hoofdzin en is in de bijzin, want elk deel heeft een eigen gezegde.
- Gisteren zijn wij naar het museum gegaan. De persoonsvorm is zijn, want in de verleden tijd wordt dat waren; gegaan verandert niet mee.
- Mag ik je pen even lenen? De persoonsvorm is mag, in de verleden tijd mocht; lenen is een infinitief.
- Kom binnen! Ook in een bevel is kom de persoonsvorm van de zin.
Je ziet dat de persoonsvorm niet altijd het eerste werkwoord is dat je leest, maar wel het werkwoord dat verandert bij een andere tijd.
Waar staat de persoonsvorm in de zin?
De plaats van de persoonsvorm hangt af van het soort zin. In een gewone mededelende hoofdzin staat de persoonsvorm op de tweede plaats: Morgen komt mijn tante op bezoek. Het eerste zinsdeel is hier morgen, daarna komt de persoonsvorm. De volgorde van onderwerp en persoonsvorm kan dus omdraaien.
In een vraag zonder vraagwoord staat de persoonsvorm vooraan: Komt je tante morgen? Bij een vraagwoord staat hij op de tweede plaats: Wanneer komt je tante? In een bevel staat hij meestal ook vooraan: Kom gerust binnen.
In een bijzin staat de persoonsvorm meestal aan het eind van de zin: Ik weet dat mijn tante morgen komt. Heeft de bijzin meer werkwoorden, dan kan de volgorde aan het eind wisselen: dat ik het boek heb gelezen of dat ik het boek gelezen heb. In beide zinnen is heb de persoonsvorm.
Let op bij gezegdes met meer werkwoorden. De persoonsvorm staat dan vaak bij het begin van het gezegde, en de rest van het gezegde komt verderop: Mijn tante heeft ons gisteren nog gebeld. De persoonsvorm is heeft en gebeld is het voltooid deelwoord. De werkwoorden hoeven dus niet naast elkaar te staan.
Gebruik de proeven dus altijd, ook als je denkt dat je de persoonsvorm al ziet.
Veelgestelde vragen
Kan een zin meer dan één persoonsvorm hebben?
Ja, dat kan. Elk gezegde heeft zijn eigen persoonsvorm. Een zin met een hoofdzin en een bijzin heeft dus twee persoonsvormen, zoals in Ik blijf thuis omdat het regent. Hetzelfde geldt als twee hoofdzinnen aan elkaar zijn gekoppeld. Een zin met één persoonsvorm noemen we enkelvoudig, een zin met meer persoonsvormen samengesteld.
Is de persoonsvorm altijd het eerste werkwoord in de zin?
Nee, dat is niet altijd zo. In een bijzin staat de persoonsvorm vaak achter de andere werkwoorden, bijvoorbeeld in dat ik het boek heb gelezen. Daar is heb de persoonsvorm, ook al staat gelezen erachter. In andere zinnen komt de persoonsvorm juist eerst, maar je kunt daar niet altijd op vertrouwen. Gebruik daarom liever de tijdsproef en de getalsproef.
Is een infinitief of een voltooid deelwoord een persoonsvorm?
Nee, dat is nooit zo. Een infinitief, zoals lopen, en een voltooid deelwoord, zoals gelopen, veranderen niet mee met het onderwerp of de tijd. Ze horen wel vaak bij het gezegde, naast de persoonsvorm. In Ik wil lopen is alleen wil de persoonsvorm. In Ik heb gelopen is dat heb. Zet je de zin in de verleden tijd, dan zie je dat alleen de persoonsvorm verandert.