Tangconstructie: wat is het en waarom is het onduidelijk?
Een tangconstructie is een zin waarin twee delen die bij elkaar horen ver uit elkaar staan, met veel woorden ertussen. Op deze pagina leggen we uit wanneer dat gebeurt, waarom zulke zinnen zwaar zijn om te lezen en hoe je ze met een paar eenvoudige ingrepen herschrijft tot een heldere zin.
Door Maarten Soetens
Wat een tangconstructie is
Een tangconstructie ontstaat als twee delen die bij elkaar horen door een lang stuk tekst gescheiden worden. De tussenliggende woorden zitten dan als in een tang tussen de twee delen vast. Daar komt de naam vandaan.
Het komt in het Nederlands vaak voor, omdat de werkwoorden in een zin vaak ver uit elkaar staan. Neem Hij heeft gisteren op het plein bij de kerk een oude vriend gezien. De persoonsvorm heeft en het voltooid deelwoord gezien horen bij elkaar, maar er staan tien woorden tussen. Voor de lezer is dat een flinke afstand. De lezer moet heeft onthouden tot het einde van de zin.
Er zijn twee veelvoorkomende vormen:
- Het gezegde wordt opgesplitst, zoals hierboven, tussen de persoonsvorm en de rest van het gezegde.
- Een lidwoord en een zelfstandig naamwoord worden gescheiden door een lange beschrijving: de door de gemeente aan alle bewoners van de wijk verstuurde brief.
Een tangconstructie is niet altijd fout. Korte vormen zijn heel gewoon en lezen prima: Ik heb gisteren gebeld. Het wordt pas lastig als er veel woorden of een hele bijzin tussen de twee delen staan. Dan moet de lezer iets onthouden terwijl hij verder leest. Dat kost moeite en de kans op misverstanden wordt groter.
Voorbeelden van tangconstructies en een betere zin
Bij elk voorbeeld staat eerst de zware zin en daarna een duidelijker versie.
- Hij heeft gisteren op het plein bij de kerk een oude vriend gezien. Er staan veel woorden tussen heeft en gezien. Beter: Gisteren zag hij op het plein bij de kerk een oude vriend.
- De door de gemeente aan alle bewoners van de wijk verstuurde brief was onduidelijk. Het lidwoord en brief staan ver uit elkaar. Beter: De brief die de gemeente aan alle bewoners van de wijk heeft verstuurd, was onduidelijk.
- Wij sturen u zodra wij de uitslag van het onderzoek hebben ontvangen een bericht. De hoofdzin wordt onderbroken door een bijzin. Beter: Zodra wij de uitslag hebben ontvangen, sturen wij u een bericht.
- Zij heeft de man die haar gisteren op straat had aangesproken niet herkend. Een bijzin zit tussen twee delen van het gezegde. Beter: Zij herkende de man niet die haar gisteren op straat had aangesproken.
- Hij belde zijn moeder, die al twee weken ziek was en die hij nog niet gesproken had, op. Het scheidbare werkwoord opbellen wordt in tweeën geknipt. Beter: Hij belde zijn moeder op. Ze was al twee weken ziek en hij had haar nog niet gesproken.
In elk voorbeeld staat het belangrijke werkwoord dichter bij de rest van de zin, of de zin is in tweeën geknipt. Zo hoeft de lezer minder te onthouden.
Zo herschrijf je een tangconstructie
Als een zin zwaar leest, kijk dan eerst waar de persoonsvorm staat en waar de rest van het gezegde staat. Staan ze ver uit elkaar, dan kun je een van deze ingrepen proberen.
- Splits de zin. Maak van een lange zin twee of drie korte. Dit is vaak de makkelijkste oplossing.
- Zet de bijzin erachter. Een bijzin of voorzetselgroep mag vaak na het werkwoord staan: Zij herkende de man niet die haar had aangesproken.
- Gebruik een bijzin met die of dat. Dat is duidelijker dan een lange beschrijving voor het zelfstandig naamwoord.
- Kies een eenvoudiger werkwoordsvorm. Schrijf Hij zag in plaats van Hij heeft gezien. Dan staat het werkwoord op één plek.
- Begin met de hoofdzaak. Zet het belangrijkste vooraan en de details erachter.
Een voorbeeld: De nieuwe regels zullen door het bestuur, na overleg met alle leden, in het najaar worden ingevoerd. Splits die zin: Het bestuur overlegt eerst met alle leden. In het najaar voert het de nieuwe regels in.
Lees de herschreven zin hardop. Voel je dat je moet nadenken bij het lezen? Dan is er waarschijnlijk nog iets te verbeteren.
Let wel op dat je zinnen niet te kort maakt. Een tekst met alleen maar korte zinnen leest ook onrustig. Het gaat om duidelijkheid, niet om een vaste zinslengte.
Veelgestelde vragen
Is een tangconstructie fout?
Nee, een tangconstructie is grammaticaal niet fout. De zinsbouw van het Nederlands maakt zulke zinnen zelfs vaak nodig. Het probleem is leesbaarheid: bij een lange tang moet de lezer te veel onthouden. Korte tangconstructies zoals Ik heb gisteren gebeld leveren geen enkel probleem op. Herschrijf een zin dus alleen als hij daadwerkelijk zwaar leest.
Waarom heet het een tangconstructie?
De naam komt van het beeld van een tang. De twee delen die bij elkaar horen, zijn de armen van de tang. De woorden die ertussen staan, worden als het ware vastgeklemd. Hoe groter de tang, hoe meer de lezer moet vasthouden. Het is dus een beeldende naam voor een bekend schrijfprobleem.
Hoe vind ik tangconstructies in mijn eigen tekst?
Zoek in elke zin de persoonsvorm. Kijk dan waar de rest van het gezegde staat, zoals een voltooid deelwoord of een infinitief. Zitten daar veel woorden of een hele bijzin tussen, dan is er waarschijnlijk een tangconstructie. Lees de zin ook hardop. Als je halverwege het begin van de zin vergeten bent, is de zin te zwaar.