Woorden die vroeger iets anders betekenden: voorbeelden
Woorden staan niet vast. Sommige betekenden eeuwen geleden iets heel anders dan nu. Op deze pagina lees je hoe zulke verschuivingen in het Nederlands werken, aan de hand van woorden als slim, zalig en eng. Je ziet ook welke soorten betekenisverandering taalkundigen onderscheiden en waarom woorden in de loop van de eeuwen van betekenis wisselen.
Door Maarten Soetens
Hoe betekenissen veranderen
Woorden hebben geen vaste betekenis. Ze veranderen door gebruik, en soms zo sterk dat een woord in een oude tekst iets heel anders betekent dan nu. Taalkundigen onderscheiden daarbij een aantal vaste patronen.
Bij betekenisverbreding krijgt een woord een ruimere betekenis, bij betekenisvernauwing juist een smallere. Bij betekenisverslechtering krijgt een woord een negatieve lading, bij betekenisverbetering een positieve. Ook metaforen spelen een rol: een woord voor iets concreets gaat iets abstracts aanduiden.
Vaak gaat de verandering stapsgewijs. Eerst gebruikt men een woord in een nieuwe, bijzondere betekenis, bijvoorbeeld overdreven of ironisch. Als anderen dat overnemen, wordt de nieuwe betekenis gewoon, en de oude kan verdwijnen of in vaste uitdrukkingen bewaard blijven. Zo zeggen we nog waar heb je zeer?, terwijl zeer daarnaast ‘erg’ betekent.
Het is belangrijk om te beseffen dat niemand zo’n verandering beslist. Niet de taalkundigen en niet het woordenboek bepalen de betekenis. Die volgt het gebruik van de sprekers, en het woordenboek beschrijft dat achteraf. Een bekend voorbeeld is vrouw. Volgens woordenboeken ging dit woord terug op een woord voor een dame van stand, en later werd het de gewone aanduiding voor iedere volwassen vrouw. Daarom kunnen twee generaties hetzelfde woord op een andere manier gebruiken, zonder dat een van beiden ongelijk heeft.
Voorbeelden van veranderde betekenis
Deze voorbeelden laten zien hoe ver de betekenis van een woord kan opschuiven.
- slim: betekende vroeger onder meer ‘schuin’ of ‘slecht’, later ‘sluw’ en nu vooral ‘intelligent’, een duidelijk geval van betekenisverbetering volgens etymologische woordenboeken.
- zalig: betekende oorspronkelijk ‘gezegend’ of ‘gelukzalig’ in kerkelijke zin en staat nu ook voor ‘heerlijk’, zoals in een zalige maaltijd.
- eng: betekende ‘nauw’ of ‘smal’, bijvoorbeeld in een steeg, en later ‘benauwd’, tot het nu vooral ‘griezelig’ betekent.
- zeer: stond voor ‘pijn’ of ‘pijnlijk’ en is nu vooral een bijwoord dat ‘erg’ betekent, zoals in zeer mooi.
- gaaf: betekende ‘heel’ of ‘onbeschadigd’ en wordt in de spreektaal nu gebruikt voor iets dat geweldig is.
- wijf: was lange tijd een neutrale benaming voor ‘vrouw’ en kreeg later een negatieve klank, een voorbeeld van betekenisverslechtering.
- vet: stond voor ‘dik’ of ‘vettig’ en klinkt in jongerentaal nu als ‘geweldig’, zoals in een vette film.
- bar: betekende ‘kaal’ of ‘guur’, zoals in een barre winter, en dient nu ook als versterking in bar slecht.
- knecht: betekende oorspronkelijk ‘jongen’ of ‘jonge man’ en kreeg later de betekenis ‘dienaar’, een verschuiving naar een lagere maatschappelijke rol.
Bij sommige van deze woorden kennen we de oude betekenis nog uit een uitdrukking of een samenstelling. Bij andere is de oude betekenis helemaal verdwenen, en weten alleen taalkundigen nog hoe het woord vroeger werd gebruikt.
Waarom betekenissen verschuiven
Er zijn verschillende redenen waarom woorden van betekenis veranderen. Een eerste reden is overdrijving. Mensen gebruiken sterke woorden om nadruk te leggen: iets is verschrikkelijk leuk of ontzettend mooi. Zulke woorden verliezen hun oorspronkelijke, sterke lading en gaan een gewoon ‘erg’ betekenen.
Een tweede reden is sociale verandering. Als de positie van een groep verandert, verandert vaak ook de betekenis van de woorden daarvoor. Woorden als knecht laten dat zien. Een derde reden is dat mensen vermijden om iets rechtstreeks te noemen en een mildere uitdrukking gebruiken, die op den duur zelf de gewone benaming wordt.
Ook technische vernieuwingen veranderen woorden. Een muis is niet alleen een dier, en een wolk staat ook voor opslag op internet. Zulke metaforische betekenissen leggen een nieuw gebruik over het oude woord heen.
Wie een betekenis wil nagaan, kan terecht in het Woordenboek der Nederlandsche Taal, in een etymologisch woordenboek of in de Etymologiebank. Daar staat vaak hoe de betekenis zich ontwikkelde. Let op als je een oude tekst leest: een woord dat je kent, kan in zo’n tekst iets anders betekenen dan nu.
Taal verandert dus altijd, en dat is geen verval maar een teken dat de taal leeft en meegroeit met de mensen die haar gebruiken.
Veelgestelde vragen
Waarom veranderen woorden van betekenis?
Woorden veranderen van betekenis doordat sprekers ze telkens net iets anders gebruiken. Dat kan komen door overdrijving, door ironie of doordat de wereld om ons heen verandert. Wat eerst een bijzonder gebruik was, wordt op den duur gewoon. Niemand beslist dat, het gebeurt vanzelf in het dagelijks taalgebruik. Woordenboeken leggen het resultaat achteraf vast.
Hoe kom je erachter wat een woord vroeger betekende?
Daarvoor gebruik je historische en etymologische woordenboeken. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal beschrijft de betekenissen van woorden door de eeuwen heen, met voorbeelden uit oude teksten. Een etymologisch woordenboek vertelt waar een woord vandaan komt. Ook de Etymologiebank geeft zulke informatie. Zo kun je stap voor stap volgen hoe de betekenis van een woord zich ontwikkelde.
Verandert de betekenis van woorden nu nog?
Ja, dat gebeurt voortdurend. Een bekend voorbeeld is vet, dat in jongerentaal al een tijd ‘geweldig’ kan betekenen. Ook gaaf betekende vroeger ‘heel’ en wordt nu gebruikt voor iets dat je mooi of goed vindt. Niet elke nieuwe betekenis blijft bestaan. Pas als veel mensen een gebruik overnemen en het langere tijd blijft, kun je spreken van een echte betekenisverandering.