Nederlandse uitdrukkingen: waar komen ze vandaan?
Nederlanders gebruiken elke dag uitdrukkingen waarvan het oorspronkelijke beeld allang is vergeten. Wie zegt dat iemand aan lager wal is geraakt, denkt zelden aan schepen. Op deze pagina lees je waar zulke uitdrukkingen vandaan komen, welke bronnen ze hebben en waarom de herkomst soms onzeker blijft. Ook zie je zes bekende voorbeelden.
Door Maarten Soetens
Waar komen veel uitdrukkingen vandaan?
Een uitdrukking is een vaste combinatie van woorden met een betekenis die je niet uit de losse woorden kunt afleiden. Veel uitdrukkingen komen uit een wereld die inmiddels is verdwenen. Daardoor begrijpen we de betekenis nog wel, maar zien we het oorspronkelijke beeld niet meer.
Een paar bronnen keren steeds terug.
- De scheepvaart. Nederland was eeuwenlang een zeevarend land, en veel zeemanstaal werd gewone taal. Denk aan het roer omgooien, waarbij het roer de besturing van een schip is.
- Recht en straf. Vroeger werden straffen in het openbaar uitgevoerd, en dat heeft sporen nagelaten in de taal, zoals in aan de kaak stellen.
- De klassieke oudheid en de Bijbel. Verhalen uit het oude Griekenland en Rome leven voort in uitdrukkingen als het zwaard van Damocles.
- Handel en markt. Wat mensen op een markt meemaakten, werd een beeld voor het dagelijks leven, bijvoorbeeld een kat in de zak kopen.
- Spel en ambacht. Ook kaartspelen en werkplaatsen leverden beelden op, zoals open kaart spelen, waarbij je je kaarten aan de andere spelers laat zien. Zo wordt het speelveld een beeld voor open en eerlijk zijn.
Het woord of voorwerp uit het oorspronkelijke beeld verdwijnt vaak uit het dagelijks gebruik, terwijl de uitdrukking blijft bestaan. Zo wordt een beeld uit de praktijk van vroeger een vast onderdeel van de taal van nu.
Voorbeelden van uitdrukkingen en hun herkomst
Hieronder staan zes uitdrukkingen waarvan de herkomst redelijk goed bekend is. Bij elke uitdrukking staat wat ze nu betekent en welk beeld erachter zit.
- Aan lager wal raken betekent dat het slecht met iemand gaat. De lager wal is de kust waar de wind naartoe waait, en een schip dat daar terechtkomt, raakt makkelijk in nood.
- Voor Pampus liggen betekent doodmoe zijn. Pampus is een zandbank bij Amsterdam waar grote schepen vaak moesten wachten voordat ze verder konden.
- Aan de kaak stellen betekent openlijk bekritiseren. Een kaak was een schandpaal, waaraan een veroordeelde publiekelijk werd vastgezet.
- Een kat in de zak kopen betekent iets kopen zonder te weten wat je krijgt. Volgens de gangbare verklaring ging het om marktkooplui die een kat in een zak als een big verkochten.
- Het zwaard van Damocles verwijst naar een oud verhaal over een man die onder een zwaard zat dat aan een haar hing. Het staat voor een dreigend gevaar dat steeds aanwezig is.
- Het ei van Columbus staat voor een verrassend simpele oplossing. Volgens het verhaal liet Columbus een ei rechtop staan door de punt in te drukken.
Bij sommige van deze uitdrukkingen zijn er naast de gangbare uitleg nog andere verklaringen in omloop.
Waarom raken oorsprongen vergeten of verdraaid?
Een uitdrukking is vast. Je kunt de woorden niet zomaar vervangen: niemand zegt aan lagere wal raken of aan de wang stellen. Juist daardoor blijven oude woorden bewaard die verder niet meer voorkomen. Het woord kaak in de betekenis van schandpaal kennen we vrijwel alleen nog uit deze uitdrukking.
Als mensen het oorspronkelijke beeld niet meer kennen, gaan ze zelf een verklaring zoeken. Zo ontstaan verhalen die mooi klinken maar niet kloppen. Taalkundigen noemen dat volksetymologie. Een goede herkomstverklaring is gebaseerd op oude teksten, waarin de uitdrukking in een eerdere vorm terug te vinden is.
Er is nog een reden waarom oorsprongen verdwijnen: het voorwerp zelf verdwijnt. Niemand ziet nog een schandpaal op het plein staan en weinig mensen varen nog op een zeilschip. Zonder dat beeld wordt de uitdrukking een pakketje woorden dat je gewoon uit je hoofd leert.
Voor veel uitdrukkingen ontbreken zulke vroege bronnen. Dan staan er in woordenboeken meerdere verklaringen naast elkaar, of staat er eerlijk dat de herkomst onzeker is.
Wil je zelf de herkomst van een uitdrukking opzoeken, gebruik dan een etymologisch woordenboek of het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Een verhaal dat je alleen op internet tegenkomt, is nog geen bewijs, hoe mooi het ook klinkt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een uitdrukking en een spreekwoord?
Een uitdrukking is een vaste combinatie van woorden met een figuurlijke betekenis, zoals de kat uit de boom kijken. Een spreekwoord is een volledige zin die een algemene levenswijsheid bevat, bijvoorbeeld Wie niet waagt, wie niet wint. Beide zijn vast en veranderen nauwelijks. Een uitdrukking pas je daarom aan de zin aan, terwijl een spreekwoord meestal als geheel wordt aangehaald.
Waarom is de herkomst van veel uitdrukkingen onzeker?
Uitdrukkingen ontstaan vaak in gesproken taal en komen pas veel later op papier. De eerste keer dat we een uitdrukking in een tekst vinden, is dus niet de eerste keer dat ze werd gebruikt. Daardoor ontbreken vaak de oudste bronnen. Bovendien kunnen er meerdere verklaringen even aannemelijk zijn. Taalkundigen zijn daarom voorzichtig en noemen een herkomst pas zeker als daar duidelijke bewijzen voor zijn.
Moet je de oorsprong kennen om een uitdrukking goed te gebruiken?
Nee, dat hoeft niet. Voor het gebruik is de huidige betekenis het belangrijkst. Je kunt aan lager wal raken prima gebruiken zonder iets van schepen te weten. Toch is de herkomst vaak een handige geheugensteun. Wie het beeld kent, onthoudt de vorm en de betekenis ook makkelijker. Het kan bovendien helpen om fouten te voorkomen, zoals een verkeerd woord in een vaste uitdrukking.