Woorden verdwijnen uit het Nederlands: de redenen
Een taal groeit niet alleen, ze verliest ook woorden. Wat je grootouders nog vanzelf zeiden, klinkt nu soms vreemd of ouderwets. Op deze pagina lees je waarom woorden verdwijnen uit de Nederlandse taal. Je leest het verschil tussen een historisme en een archaïsme en je ziet voorbeelden van woorden die verouderd zijn, en van woorden die in vaste uitdrukkingen overleven.
Door Maarten Soetens
Waarom woorden verdwijnen
Een woord verdwijnt zelden van de ene dag op de andere. Het wordt eerst minder gebruikt, dan vooral door oudere sprekers, en uiteindelijk alleen nog in oude teksten. Daar zijn grofweg drie oorzaken voor.
De eerste oorzaak is dat de zaak zelf verdwijnt. Als niemand het ding of het verschijnsel nog gebruikt, dan heeft ook niemand het woord nog nodig. Zo'n woord heet een historisme. Het woord telegram is daar een voorbeeld van: het bericht bestaat nog als begrip in de geschiedenis, maar je verstuurt er geen meer.
De tweede oorzaak is dat een ander woord het wint. Het ding bestaat nog wel, maar men kiest liever een ander woord. Zo'n verouderd woord voor een zaak die nog bestaat, heet een archaïsme. In plaats van dikwijls zeggen en schrijven we tegenwoordig vrijwel altijd vaak.
De derde oorzaak is een verandering van stijl en smaak. Woorden kunnen deftig, plechtig of juist te gewoon gaan klinken. Mensen vermijden ze dan, ook al zijn ze nog goed te begrijpen. Taalgebruikers van verschillende leeftijden kiezen bovendien niet dezelfde woorden, waardoor sommige woorden met een hele generatie verdwijnen.
Soms spelen meerdere oorzaken tegelijk mee. Dat maakt het lastig te voorspellen welk woord als volgende uit het gewone gebruik verdwijnt.
Voorbeelden van verdwenen woorden
De volgende voorbeelden laten zien op welke manieren een woord uit de taal kan verdwijnen of beperkt blijven.
- telegram: een historisme, want het versturen van telegrammen is vrijwel verdwenen en daarmee is het woord ook uit het dagelijks gebruik.
- bandrecorder: een woord voor een apparaat dat bijna niemand nog gebruikt, waardoor ook het woord steeds zeldzamer wordt.
- cassettebandje: een woord dat door nieuwe manieren om muziek te beluisteren steeds minder voorkomt, al kennen veel mensen het nog uit hun jeugd.
- dikwijls: een archaïsme, omdat het begrip nog bestaat maar vrijwel iedereen tegenwoordig vaak zegt.
- thans: een woord dat nog in sommige formele teksten staat, maar in gewone taal meestal is vervangen door nu.
- buiten kijf: hier overleeft het woord kijf, dat vroeger ruzie betekende, alleen nog in deze vaste uitdrukking.
- uit zijn schreef gaan: ook hier leeft een los woord voort, schreef, dat vroeger de lijn op papier aanduidde en nu alleen nog in de uitdrukking voorkomt.
Vooral de laatste twee voorbeelden laten zien dat een woord zelden helemaal verdwijnt. Soms blijft er een restant over in een uitdrukking, en vaak weet niemand meer wat het woord oorspronkelijk betekende. Zo bewaart de taal zelf een stukje van haar eigen geschiedenis.
Verdwenen, maar niet altijd voorgoed
Een woord dat niet meer gebruikt wordt, is niet per se weg. Het staat dan nog in boeken, kranten en woordenboeken. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal beschrijft bijvoorbeeld woorden uit de periode van 1500 tot 1976, ook als die nu niemand meer gebruikt. Zo blijft de geschiedenis van de taal te onderzoeken.
Woorden kunnen ook terugkomen. Het woord avondklok kende de meeste mensen jarenlang alleen uit verhalen over de oorlog. In 2021 werd het door een maatregel tegen het coronavirus ineens weer dagelijks gebruikt. Een woord dat vergeten lijkt, kan dus opnieuw nodig blijken zodra de situatie daarom vraagt. Ook schrijvers halen oude woorden soms bewust terug, bijvoorbeeld om een historische sfeer te scheppen of om een tekst deftiger te laten klinken.
Woordenboeken geven vaak aan of een woord verouderd is. Daar kun je op letten als je een tekst schrijft. Gebruik je een oud woord, dan kan een lezer het niet begrijpen of juist een grappig effect opmerken. In de meeste gewone teksten is het daarom verstandig een woord te kiezen dat je lezers kennen.
Dat betekent niet dat verouderde woorden fout zijn. Ze zijn alleen minder gewoon geworden, en dat is bij taal een normaal verschijnsel dat in elke periode van de geschiedenis voorkomt.
Veelgestelde vragen
Is een verouderd woord fout?
Nee, een verouderd woord is niet fout. Het is alleen minder gebruikelijk dan een nieuwer woord met dezelfde betekenis. Je kunt het in een tekst gebruiken om een bepaalde sfeer te scheppen. Let er wel op dat je lezers het nog begrijpen. In een zakelijke of informatieve tekst kies je meestal beter het woord dat iedereen kent.
Wat is het verschil tussen een historisme en een archaïsme?
Een historisme is een woord voor een zaak die niet meer bestaat of nauwelijks nog gebruikt wordt. Een voorbeeld is telegram. Een archaïsme is een verouderd woord voor iets dat gewoon nog bestaat, zoals dikwijls voor vaak. Bij een historisme verdwijnt dus eerst het ding, bij een archaïsme alleen het woord. Beide soorten komen in oude teksten veel voor.
Hoe weet ik of een woord verouderd is?
Een woordenboek geeft vaak aan wanneer een woord verouderd of ouderwets is. Kijk daarvoor in een gangbaar woordenboek of in een online woordenboek. Een tweede aanwijzing is dat je het woord zelden hoort of leest in kranten en gewone teksten. Je kunt ook gewoon iemand van een andere leeftijd vragen of die het woord nog gebruikt. Zo krijg je meestal snel een goed beeld.