Woorden aan elkaar schrijven: de regel en de reden
Het Nederlands schrijft veel woorden aan elkaar die in andere talen los staan. Je schrijft boekenkast en niet boeken kast. Dat is geen toeval, want zo’n woordcombinatie is een samenstelling en geldt als één woord. Op deze pagina lees je waarom dat zo is, welke uitzonderingen er bestaan en hoe je fouten voorkomt.
Door Maarten Soetens
Wat is een samenstelling?
Een samenstelling bestaat uit twee of meer woorden die samen één nieuw woord vormen met één betekenis. Zo is een boekenkast een kast voor boeken en een zonlicht het licht van de zon. Omdat het om één woord gaat, schrijf je het ook als één woord. Zo kun je in één keer iets nieuws benoemen, zonder dat je een lange omschrijving nodig hebt.
Dat die woorden bij elkaar horen, zie je aan een aantal eigenschappen.
- Het laatste deel bepaalt de rest. De woordsoort en het lidwoord komen van het laatste deel. Daarom zeg je het zonlicht (het licht) en de boekenkast (de kast).
- Er is één betekenis. Een huisarts is een bepaald soort arts, niet zomaar een arts in een huis.
- De klemtoon ligt meestal op het eerste deel. Je zegt HUISarts en niet huisARTS.
- Het meervoud volgt het laatste deel. Het meervoud van boekenkast is boekenkasten.
Het Nederlands maakt makkelijk nieuwe samenstellingen, en dat verklaart waarom veel Nederlandse woorden zo lang lijken. In het Engels staan zulke delen vaak los van elkaar, zoals bij coffee table. In het Nederlands schrijf je koffietafel aan elkaar. Wie een samenstelling uit elkaar haalt, laat het woord als geheel verdwijnen en toont de lezer twee losse woorden.
Voorbeelden van samenstellingen en uitzonderingen
De hoofdregel is simpel: schrijf een samenstelling aan elkaar. Hieronder staan zeven voorbeelden, met de uitzonderingen die je moet kennen.
- Boekenkast is een gewone samenstelling met een tussenklank. De -en- in het midden hoort bij het eerste deel, dat hier in het meervoud staat.
- Staatsexamen heeft een tussen-s. Ook zo’n tussenklank schrijf je aan elkaar vast, zonder spatie en zonder koppelteken.
- Voetbalwedstrijd bestaat uit drie delen. Ook een lange samenstelling blijft een enkel woord en gaat niet in stukken uiteen.
- Zee-egel krijgt een koppelteken, omdat twee klinkers samen op een verkeerde manier gelezen zouden kunnen worden. Hetzelfde zie je bij auto-ongeluk.
- Tv-programma heeft een koppelteken, omdat het eerste deel een afkorting is. Je ziet dat ook bij cd-speler.
- 10-jarige krijgt een koppelteken, omdat een cijfer met letters wordt gecombineerd. Schrijf je het getal voluit, dan hoeft dat niet: tienjarige.
- Zuid-Afrika heeft een koppelteken, omdat het een aardrijkskundige naam is. Dat geldt ook voor Noord-Holland.
De uitzonderingen zijn dus vast en volgen een regel. Je hoeft ze niet te raden: de Woordenlijst Nederlandse Taal geeft ze aan, en zodra je de regels kent, herken je ze meestal vanzelf. Let bij aardrijkskundige namen ook op de hoofdletters: in Zuid-Afrika staan ze op beide delen.
Hoe voorkom je fouten?
De meest gemaakte fout is het uit elkaar schrijven van een samenstelling. Dit wordt wel de Engelse ziekte genoemd, omdat het Engels zulke woorden vaak los schrijft. Je ziet dan tomaten soep in plaats van tomatensoep, of huis arts in plaats van huisarts. Zo’n fout maakt een tekst lastiger leesbaar en kan de betekenis veranderen.
De volgende vragen helpen je kiezen.
- Vormen de woorden samen één begrip met een eigen betekenis, zoals een soort soep of een soort arts? Dan schrijf je ze aan elkaar.
- Is het tweede woord de kern en vertelt het eerste woord alleen welke soort het is? Dan is het een samenstelling.
- Is er een klinkerbotsing, een afkorting of een aardrijkskundige naam? Dan staat er waarschijnlijk een koppelteken.
Soms is het lastiger te zien of je met een samenstelling of een woordgroep te maken hebt. Daarover lees je meer in het verschil tussen een samenstelling en een woordgroep. Staat een woord als geheel in de Woordenlijst of in een woordenboek, dan weet je het zeker. Staat het er niet in, dan kan het alsnog een samenstelling zijn, want een taal maakt voortdurend nieuwe woorden. Ook bij woorden die uit het Engels komen, geldt de Nederlandse regel: je schrijft fitnesscentrum en niet fitness centrum.
Veelgestelde vragen
Wat bedoelt men met de Engelse ziekte?
De Engelse ziekte is de fout waarbij je een samenstelling uit elkaar schrijft. Het Engels schrijft samenstellingen vaak als twee losse woorden, bijvoorbeeld coffee table. Daardoor gaan sommige mensen ook in het Nederlands koffie tafel schrijven. In het Nederlands is dat een spelfout. De juiste schrijfwijze is koffietafel, zonder spatie.
Mag je een heel lang woord ook los schrijven?
Nee, de spelling hangt niet af van de lengte van het woord. Een samenstelling blijft aan elkaar, ook als ze uit drie of vier delen bestaat. Vind je een woord te lang voor de lezer, dan kun je de zin beter anders formuleren. Je kunt bijvoorbeeld gemeenteraadsverkiezingen vervangen door verkiezingen voor de gemeenteraad. Zo houd je de spelling correct en de tekst leesbaar.
Verandert de betekenis als je woorden los of aan elkaar schrijft?
Soms wel. Een bekend voorbeeld is het verschil tussen eersteklas en eerste klas. Een eersteklas restaurant is een uitstekend restaurant. De eerste klas is daarentegen bijvoorbeeld het eerste leerjaar op een school. Aan elkaar geschreven werkt het woord als één eigenschap, los geschreven blijft het een woordgroep. Daarom is de spelling meer dan een formaliteit.