Geschiedenis Nederlandse alfabet: van Latijn tot 26 letters
Het Nederlandse alfabet heeft zesentwintig letters, maar het is niet in Nederland ontstaan. Op deze pagina lees je hoe het Latijnse schrift hier terechtkwam, welke letters in onze taal weinig voorkomen en hoe de spelling in de loop van de eeuwen werd vastgelegd. Zo zie je waarom we schrijven zoals we schrijven.
Door Maarten Soetens
Van Latijn tot Nederlands
Het Nederlandse alfabet is het Latijnse alfabet. Dat schrift kwam met het christendom en de kloosters naar onze streken, waar monniken teksten in het Latijn kopieerden. Wie in de volkstaal wilde schrijven, gebruikte hetzelfde alfabet en paste de letters aan de eigen klanken aan. Dat ging niet vanzelf, want het Latijn had niet voor elke Nederlandse klank een letter.
Een bekend voorbeeld is een zin uit omstreeks 1100, opgeschreven in een handschrift dat in Engeland bewaard wordt. Die zin begint met Hebban olla vogala nestas hagunnan en geldt als een van de oudste bekende zinnen in een vorm van het Nederlands. De spelling verschilt sterk van de onze, en dat was gewoon voor die tijd: iedere schrijver deed het op zijn eigen manier.
In de Middeleeuwen gebruikten kopiisten bovendien veel afkortingen, omdat perkament duur was. Dat maakt oude teksten voor ons moeilijker te lezen.
Pas later kreeg de spelling een vaste vorm. In de negentiende eeuw kwamen de eerste officiële spellingen, die regels gaven voor welke letters je moet gebruiken. Daarvoor schreef iedere stad en iedere schrijver het vaak net anders. Met de boekdrukkunst en het onderwijs groeide de behoefte aan eenheid.
Tegenwoordig beheert de Taalunie de officiële spelling, die in de Woordenlijst Nederlandse Taal staat.
Letters met een eigen verhaal
Sommige letters en lettercombinaties laten goed zien hoe ons alfabet gegroeid is.
- ij: twee letters die samen één klank vormen en die in een naam als IJsselmeer allebei een hoofdletter krijgen.
- q, x en y: ze komen vooral voor in leenwoorden en namen, zoals quiz, xylofoon en yoghurt.
- c: deze letter staat vooral in woorden uit het Latijn en Frans, zoals cultuur en cadeau, terwijl de klank in de Nederlandse woorden meestal met een k of s wordt geschreven.
- ë en ï: de trema laat zien dat twee klinkers apart worden uitgesproken, zoals in reëel en ruïne.
- kw: de combinatie qu staat in leenwoorden als quiz, maar in Nederlandse woorden schrijven we kw, zoals in kwart en kwaad.
- w: de vorm laat nog zien dat deze letter ooit uit twee v's bestond, omdat het Latijn deze klank niet kende.
- k en z: in het Latijn kwamen ze weinig voor, maar in het Nederlands zijn ze gewoon, zoals in kaas en zee.
- Nederlandsch: zo schreef men dit woord nog in de eerste helft van de twintigste eeuw, tegenwoordig is het Nederlands.
Elke letter heeft dus een eigen herkomst, en soms ook een eigen regel. Aan het alfabet zie je zo de invloed van andere talen en tijden, van het Latijn tot het Frans en het Engels.
Spellingen en wijzigingen
De eerste officiële spelling voor het Nederlands kwam in 1804 en heette de spelling-Siegenbeek, naar de schrijver. In de tweede helft van de negentiende eeuw volgde de spelling-De Vries en Te Winkel, die in Nederland en België werd gebruikt. Die spelling was bedoeld voor het hele taalgebied en moest een einde maken aan de grote verschillen tussen schrijvers. In de twintigste eeuw kwamen nieuwe aanpassingen, onder meer om de spelling eenvoudiger te maken.
Daarna werkte men samen aan een gezamenlijke spelling voor Nederland en Vlaanderen. Sinds 1980 zorgt de Nederlandse Taalunie daarvoor. Zij beheert de officiële Woordenlijst, ook wel het Groene Boekje, waarin staat hoe woorden gespeld worden.
Veranderingen gaan langzaam. De laatste ingrijpende wijzigingen zijn van 1995 en 2005, en daarna volgden kleine aanpassingen. Meestal gaat het om leenwoorden, tussenletters en schrijfwijzen die in de praktijk al anders gebruikt werden dan de regel aangaf.
Ook het onderwijs speelde een rol. Scholen leren al lang dezelfde spelling aan, waardoor regionale schrijfwijzen in gedrukte teksten grotendeels verdwenen. De bijnaam Groene Boekje komt van de groene kaft van eerdere uitgaven van de Woordenlijst.
Dat het alfabet zelf bijna niet veranderde, komt doordat het Latijnse schrift al honderden jaren goed voldoet. Alleen de manier waarop we de letters combineren, is steeds aangepast.
Veelgestelde vragen
Hoeveel letters heeft het Nederlandse alfabet?
Het Nederlandse alfabet heeft zesentwintig letters, van a tot en met z. Dat zijn dezelfde letters als in het Engelse alfabet. Letters als q, x en y komen weinig voor en staan vooral in leenwoorden en namen. De ij telt vaak als één klank, maar niet als aparte letter in het alfabet. Letters met een trema, zoals ë, zijn dezelfde letters met een extra teken.
Wat is de oudste Nederlandse zin?
Een zin uit omstreeks 1100 wordt vaak als een van de oudste genoemd. Hij werd opgeschreven door een kopiist in een handschrift dat in Engeland bewaard wordt. De zin begint met Hebban olla vogala nestas hagunnan. De taal verschilt sterk van het huidige Nederlands, dus je kunt de zin niet zomaar lezen. Taalkundigen noemen deze periode Oudnederlands, maar daarover bestaan verschillende opvattingen.
Wie bepaalt hoe het Nederlands gespeld wordt?
De officiële spelling wordt bepaald door de Nederlandse Taalunie, een organisatie van Nederland, Vlaanderen en Suriname. De regels staan in de Woordenlijst Nederlandse Taal, ook wel het Groene Boekje genoemd. Scholen en overheden gebruiken deze lijst als norm. Een uitgever mag een eigen huisstijl hebben, maar die moet binnen de officiële spelling blijven. Wijzigingen worden niet vaak doorgevoerd en altijd na overleg.