Spreektaal en schrijftaal: dit zijn de verschillen
Wie praat, kiest andere woorden en zinnen dan wie schrijft. In een gesprek zijn zinnen korter, vaak onaf en vol verkortingen. In een tekst verwacht de lezer volledige zinnen en een duidelijke opbouw. Op deze pagina lees je wat spreektaal en schrijftaal precies van elkaar verschillen, waar dat verschil vandaan komt en hoe je er in je eigen teksten rekening mee houdt.
Door Maarten Soetens
Waarom spreektaal en schrijftaal verschillen
Het verschil heeft vooral te maken met de situatie. Bij praten zit de ander meestal in dezelfde ruimte of aan de telefoon. Je ziet of hij het begrijpt, je kunt iets herhalen en je gebruikt je stem, je gezicht en je handen. Een lezer heeft dat niet. Hij heeft alleen de tekst en kan niets terugvragen.
Daardoor heeft spreektaal een aantal kenmerken. De zinnen zijn korter en vaak onaf. Sprekers gebruiken stopwoorden zoals nou en eh, herhalen zichzelf en verbeteren zichzelf onderweg. Ze korten woorden af, zoals hem tot 'm, en laten delen van de zin weg, omdat de situatie duidelijk genoeg is.
Schrijftaal is zorgvuldiger. De schrijver heeft de tijd om na te denken en om een zin om te gooien. Het resultaat is een tekst met volledige zinnen, een duidelijke volgorde en woorden die iedereen begrijpt. Spelling en interpunctie doen het werk van toon en gebaren: een komma of punt laat de lezer weten waar hij moet pauzeren.
Schrijftaal verandert bovendien meestal langzamer dan spreektaal. Nieuwe uitdrukkingen en afkortingen worden eerst gesproken en pas later geschreven, als ze algemeen bekend zijn. Spreektaal is daarom niet slechter dan schrijftaal. Het zijn twee vormen die elk bij een eigen situatie passen.
Voorbeelden van spreektaal en schrijftaal
De voorbeelden hieronder laten zien hoe een zin in gesproken en in geschreven vorm kan verschillen.
- Ik heb 'm gezien wordt in een nette tekst Ik heb hem gezien, omdat de afkorting 'm vooral bij praten past.
- Is ie al thuis? wordt Is hij al thuis?, want ie is de gesproken vorm van hij en hoort in een formele tekst niet.
- Da's leuk wordt Dat is leuk, omdat in schrijftaal samentrekkingen met een weggelaten letter meestal vermeden worden.
- Gaan we doen wordt Dat gaan we doen, omdat sprekers het onderwerp vaak weglaten terwijl een schrijver de zin volledig maakt.
- Ik ga morgen naar de dokter, nou ja, als ik tijd heb wordt Ik ga morgen naar de dokter als ik tijd heb, want stopwoorden als nou ja zijn in een tekst overbodig.
- Kom je ook? Leuk! wordt Ik hoop dat je ook komt, want dat zou ik leuk vinden, omdat een schrijver de samenhang tussen de zinnen zelf uitlegt.
- Ik denk dat, eh, dat we moeten wachten wordt Ik denk dat we moeten wachten, omdat aarzelingen en herhalingen in een tekst weggeschreven worden.
Merk op dat de geschreven versies niet beter zijn. Ze passen alleen beter bij een lezer die niet kan terugvragen wat je bedoelt.
Wanneer gebruik je welke taal?
Welke vorm je kiest, hangt af van je lezer en je doel. Aan een vriend stuur je gerust een berichtje in spreektaal. In een sollicitatiebrief, een rapport of een brief aan een instantie hoort de lezer juist verzorgde schrijftaal te verwachten. Daartussen zit een grijs gebied. Een mail aan een collega mag vaak informeel zijn, maar een mail aan een klant is meestal wat formeler.
Bij chatberichten zie je een tussenvorm: geschreven spreektaal. Mensen typen zoals ze praten, met afkortingen, weglatingen en emoticons. Dat is prima onder bekenden. Het wordt pas lastig als je dezelfde stijl gebruikt in een tekst voor iemand die dat niet gewend is.
Een handige tip is om je tekst hardop te lezen. Klinkt een zin als iets wat je tegen een vriend zou zeggen, dan is hij vaak te informeel voor een zakelijke tekst. Controleer ook of je afkortingen, stopwoorden en onvolledige zinnen hebt gebruikt, en pas die aan als de tekst formeel moet zijn.
Probeer daarbij ook niet te ver door te schieten. Een tekst vol ambtelijke woorden en lange zinnen leest niet prettig. Goede schrijftaal is zorgvuldig, maar blijft gewoon duidelijk en leesbaar. Weet je niet precies wie je lezer is, kies dan een neutrale toon: niet te stijf en niet te los.
Veelgestelde vragen
Is spreektaal slechter Nederlands dan schrijftaal?
Nee, spreektaal is niet slechter. Het is een andere vorm van taal die bij een andere situatie past. In een gesprek is een kort, onaf zinnetje meestal goed te begrijpen. In een tekst ontbreken stem en gebaren, dus daar zijn volledige zinnen handiger. De keuze hangt dus af van de situatie en niet van goed of fout.
Mag je in een e-mail of appje spreektaal schrijven?
Dat hangt af van wie het bericht leest. Aan een vriend of een vertrouwde collega schrijf je gerust zoals je praat. Aan een klant, een docent of een instantie kies je meestal een verzorgde toon. Let er in alle gevallen op dat je boodschap duidelijk blijft. Twijfel je, dan is een iets formelere stijl vaak de veilige keuze.
Hoe maak ik een tekst minder spreektaalachtig?
Schrijf afkortingen als 'm en da's voluit. Laat stopwoorden als nou en eh weg. Maak onvolledige zinnen af en zorg dat het onderwerp erbij staat. Gebruik verbindingswoorden als omdat en daarom om te laten zien hoe zinnen met elkaar samenhangen. Lees de tekst daarna nog eens hardop voor om te horen of hij vloeiend loopt.