Synoniemen: hoe ontstaan ze en waarom zijn er zoveel?
Het Nederlands kent voor bijna elk begrip meerdere woorden. Denk aan huis en woning, of aan sterven en overlijden. Zulke woorden heten synoniemen. Op deze pagina lees je hoe synoniemen ontstaan, waarom we er zoveel hebben en waarom ze zelden precies hetzelfde betekenen. Ook krijg je voorbeelden uit het dagelijks taalgebruik.
Door Maarten Soetens
Hoe ontstaan synoniemen?
Synoniemen zijn woorden met (bijna) dezelfde betekenis. Ze ontstaan op verschillende manieren, en vaak werken die tegelijk. Hieronder staan de belangrijkste oorzaken.
Lenen uit andere talen. Het Nederlands heeft door de eeuwen heen veel woorden overgenomen uit het Frans, het Latijn, het Grieks en het Engels. Vaak bestond er al een Nederlands woord voor hetzelfde begrip. Zo kreeg je naast uitkomst ook resultaat en naast aanwijzing ook instructie.
Regionale verschillen. Het Nederlands wordt in meerdere landen en streken gesproken, en niet overal gebruiken mensen dezelfde woorden. Wat veel Nederlanders een mobieltje noemen, heet bij veel Vlamingen een gsm. Beide woorden bestaan naast elkaar in het taalgebied.
Groepen met eigen taal. Artsen, juristen, jongeren en ambachtslieden gebruiken woorden die buiten hun groep minder voorkomen. Een arts spreekt van hypertensie, terwijl de meeste mensen hoge bloeddruk zeggen.
Oude woorden naast nieuwe. Een nieuw woord verdringt het oude niet altijd meteen. Naast het gewone fiets bestaat nog steeds het wat deftiger klinkende rijwiel, dat vooral in officiële of ouderwetse teksten voorkomt.
Beleefdheid en verhulling. Voor pijnlijke of gevoelige zaken zoeken mensen zachtere woorden. Daarom zeggen we vaak overlijden in plaats van doodgaan. Zo groeit de woordenschat met varianten die elk net iets anders klinken en een andere sfeer oproepen.
Voorbeelden van synoniemen en hun verschil
Hieronder zie je zeven paren synoniemen uit het dagelijks leven. Bij elk paar is het verschil goed te horen, ook al wijst het woord naar hetzelfde.
- Sterven en overlijden noemen dezelfde gebeurtenis, maar overlijden klinkt neutraler en beleefder, bijvoorbeeld in een rouwbericht.
- Zuinig en gierig gaan allebei over de manier waarop iemand met geld omgaat, maar zuinig is vaak een compliment en gierig bijna altijd een verwijt.
- Huis en woning verwijzen naar dezelfde plek, maar woning klinkt zakelijker en komt vaker voor in een advertentie of een beleidstekst.
- Beginnen en aanvangen betekenen hetzelfde, maar aanvangen hoor je vooral in plechtige zinnen zoals De voorstelling vangt aan.
- Fiets en rijwiel zijn allebei een tweewielig voertuig met pedalen, maar rijwiel klinkt ouderwets en officieel.
- Mobieltje en gsm zijn twee namen voor hetzelfde apparaat, waarbij de keuze mede afhangt van de streek waar je woont.
- Hypertensie en hoge bloeddruk beschrijven dezelfde aandoening, waarbij het eerste woord een vakterm is en het tweede gewone alledaagse taal.
In al deze paren is de kern gelijk, maar de sfeer, de situatie of de groep sprekers verschilt. Dat is precies wat synoniemen zo interessant maakt: ze bieden keuze, en elke keuze zegt iets over de schrijver en over de lezer.
Waarom zijn synoniemen zelden precies gelijk?
In de praktijk zijn twee woorden bijna nooit in elke situatie uitwisselbaar. Taalkundigen spreken daarom liever van woorden met een overlappende betekenis. Het verschil zit meestal in een van de volgende dingen.
- Register: het ene woord past in een formele tekst, het andere in een gesprek tussen vrienden. Aanvangen hoort bij een plechtige aankondiging, beginnen past bijna overal.
- Gevoelswaarde: sommige woorden klinken positief, andere negatief. Zuinig en gierig laten dat goed zien.
- Vaste combinaties: woorden gaan graag samen met bepaalde andere woorden. Je zegt sterke koffie, terwijl krachtige koffie ongebruikelijk klinkt.
- Bereik: het ene woord dekt meer situaties dan het andere. Kapot kan over bijna alles gaan, terwijl je defect vooral hoort bij apparaten en machines.
Het gevolg is dat je synoniemen niet blind kunt omwisselen. Een zin als Ik heb een krachtige koffie genomen klinkt vreemd, ook al is krachtig in veel zinnen een synoniem van sterk. Zo merk je dat de betekenis maar een deel van het verhaal is.
Als twee woorden lang naast elkaar bestaan, krijgt een van de twee soms een eigen kleur of een eigen gebruik. Soms verdwijnt een van de twee zelfs helemaal uit de taal. Kies je als schrijver een synoniem, kijk dan naar je lezer en naar de zin waarin het woord moet komen te staan. Een synoniemenlijst helpt je op weg, maar uiteindelijk beslist je eigen taalgevoel.
Veelgestelde vragen
Wat is een synoniem?
Een synoniem is een woord dat dezelfde of bijna dezelfde betekenis heeft als een ander woord. Auto en wagen zijn daar een voorbeeld van. Het woord komt uit het Grieks en betekent zoiets als ‘met dezelfde naam’. Een woord kan meerdere synoniemen hebben, afhankelijk van de betekenis die je bedoelt. Het tegenovergestelde van een synoniem is een antoniem, zoals warm tegenover koud.
Bestaan er synoniemen die altijd uitwisselbaar zijn?
Zulke woorden zijn zeldzaam. Meestal verschilt er wel iets in stijl, gevoelswaarde of vaste combinaties. Wie goed kijkt, ziet dat twee woorden die op het eerste gezicht hetzelfde betekenen, in een zin toch niet altijd even goed passen. Daarom spreken taalkundigen vaak van bijna-synoniemen. In veel teksten maakt het verschil niet uit, maar in een zorgvuldige tekst loont het om te controleren.
Hoe kies je het beste synoniem voor een woord?
Begin met de vraag voor wie je schrijft en in welke situatie. Een formele brief vraagt andere woorden dan een berichtje aan een vriend. Let ook op de gevoelswaarde: wil je iets positief of neutraal beschrijven? Controleer daarna of het nieuwe woord goed samengaat met de woorden eromheen. Een synoniemenwoordenboek geeft je opties, maar lees de zin altijd hardop om te horen of die klopt.