Herhaling van woorden voorkomen: tips en voorbeelden
Herhaling van woorden maakt een tekst saai en soms onbeholpen, maar niet elke herhaling is fout. Op deze pagina lees je wanneer herhaling storend is, wanneer ze juist helpt en welke middelen je hebt om herhaling te voorkomen. Met concrete voorbeelden leer je synoniemen, verwijswoorden en omschrijvingen goed te gebruiken, zodat je tekst vlot leest en toch duidelijk blijft.
Door Maarten Soetens
Wanneer is herhaling storend?
Zie je binnen een paar zinnen steeds hetzelfde woord, dan valt dat op. Vooral opvallende woorden als cruciaal, uitdaging of mogelijkheid vallen door hun herhaling meteen op. Gewone woorden zoals de, een, en en is kun je gerust herhalen. Ook een zin die telkens op dezelfde manier begint, zoals Ik ... Ik ... Ik, leest eentonig. Zulke herhaling wekt al snel de indruk van weinig zorg of een kleine woordenschat.
Je hebt vijf middelen om herhaling te voorkomen:
- Een verwijswoord. Schrijf zij of deze in plaats van de gemeente.
- Een synoniem. Wissel plan af met voorstel, maar alleen als de betekenis echt hetzelfde is.
- Een overkoepelend woord. Na appels, peren en pruimen kun je het fruit schrijven.
- Zinnen samenvoegen. Twee zinnen met hetzelfde onderwerp worden vaak één zin met een tweede werkwoord.
- Weglaten. Is het woord uit de context duidelijk, dan mag het eruit.
Herhaling is niet altijd erg. Soms herhaal je met opzet, bijvoorbeeld om iets te benadrukken of omdat een begrip precies hetzelfde moet blijven. In een handleiding of contract is dat zelfs belangrijk. Daar zou een synoniem de lezer juist doen twijfelen of er iets anders bedoeld wordt.
Begin dus niet met schrappen, maar met kijken welke herhaling de lezer hindert en welke hem juist helpt om de tekst te volgen.
Voorbeelden van herhaling en betere versies
Hieronder staat steeds een tekst met storende herhaling, gevolgd door een betere versie.
- De school organiseert een open dag. De school nodigt alle ouders uit. Beter: De school organiseert een open dag en nodigt alle ouders uit. Door de zinnen samen te voegen valt de herhaling weg.
- Marie heeft een boek gekocht. Marie vindt het boek erg mooi. Beter: Marie heeft een boek gekocht. Ze vindt het erg mooi. Een verwijswoord neemt hier het werk over.
- Ik heb appels, peren en pruimen gekocht. De appels, peren en pruimen liggen in de mand. Beter: Het fruit ligt in de mand. Een overkoepelend woord is korter en duidelijker.
- Het project is belangrijk. Het is belangrijk dat iedereen meedoet. Belangrijk is ook de planning. Beter: Het project is belangrijk. Het is van belang dat iedereen meedoet, en ook de planning speelt een grote rol.
- Ik ging naar de markt. Ik kocht kaas. Ik at een broodje. Beter: Op de markt kocht ik kaas en at ik een broodje. Zo begint niet elke zin met hetzelfde woord.
- De verhuurder levert de woning op tijd op. De verhuurder zorgt voor een schone woning. Hier blijft de herhaling juist staan: in een contract moet de verhuurder steeds dezelfde partij zijn.
Je ziet dat de beste oplossing van de situatie afhangt. Herschrijven is meestal beter dan een synoniem zoeken.
Valkuilen en slimme controles
Wie herhaling wil voorkomen, grijpt vaak naar synoniemen. Daar zit een valkuil. Echte synoniemen, met precies dezelfde betekenis en gebruik, bestaan nauwelijks. Bezwaar en klacht klinken verwant, maar in een formele procedure betekenen ze niet hetzelfde. Wissel dus niet zomaar af, zeker niet in vakteksten, wetten en handleidingen. Daar houd je per begrip één term aan.
Een tweede valkuil is een verwijswoord dat onduidelijk is. Gebruik hij, zij of het alleen als de lezer zonder nadenken weet waarnaar je verwijst. Anders is de herhaling van het zelfstandig naamwoord prettiger.
Let ook op woorden die met elkaar verwant zijn, zoals besluit en besluiten, of op veel woorden met dezelfde uitgang, zoals -ing. Die vallen minder op, maar maken een tekst ook zwaar.
Zo controleer je je eigen tekst:
- Lees hem hardop voor. Het oor hoort herhaling eerder dan het oog.
- Gebruik de zoekfunctie van je tekstverwerker op woorden die je vaak gebruikt.
- Leg de tekst een dag weg en lees hem daarna opnieuw.
- Vraag je bij elke herhaling af of de zin wel iets nieuws zegt. Soms is schrappen de beste oplossing.
Herhaling is vaak het gevolg van haast. Wie de tijd neemt om een tekst na te lezen, merkt de meeste herhalingen vanzelf op en kan ze in een paar minuten oplossen.
Veelgestelde vragen
Is herhaling van woorden altijd fout?
Nee, herhaling kan nuttig zijn. Bij een begrip dat precies hetzelfde moet blijven, zoals in een contract, een handleiding of een uitleg, is herhaling juist beter dan variatie. Ook in een betoog kan herhaling nadruk geven. Storend wordt herhaling pas als dezelfde woorden zonder reden telkens terugkomen. Vraag je daarom af of de herhaling iets toevoegt voor de lezer.
Hoe vind je herhalingen in je eigen tekst?
Lees je tekst hardop voor, want je oor merkt herhaling sneller op dan je oog. Gebruik daarnaast de zoekfunctie van je tekstverwerker om te tellen hoe vaak een woord voorkomt. Let vooral op opvallende woorden in dezelfde alinea. Leg de tekst een dag weg en lees hem opnieuw, dan zie je eerder wat opvalt. Laat bij een belangrijke tekst iemand anders meelezen.
Mag je in een juridische of technische tekst hetzelfde woord herhalen?
Ja, in zulke teksten is dat zelfs verstandig. Een juridische of technische tekst moet precies zijn. Gebruik je voor hetzelfde begrip steeds een ander woord, dan kan de lezer denken dat er iets anders bedoeld wordt. Kies dus één term per begrip en houd die vast. Vermijd herhaling alleen daar waar de tekst er onhandig van wordt zonder dat de betekenis verandert.