Synoniem: betekenis, voorbeelden en gebruik in taal
Een synoniem is een woord dat dezelfde of bijna dezelfde betekenis heeft als een ander woord. Op deze pagina lees je wat synoniemen zijn, waarom twee woorden zelden helemaal hetzelfde betekenen en wanneer een synoniem je tekst beter maakt. Je ziet ook hoe je een synoniem kiest dat bij de zin en de lezer past.
Door Maarten Soetens
Wat is een synoniem?
Een synoniem is een woord met dezelfde of bijna dezelfde betekenis als een ander woord. Mooi en fraai zijn synoniemen, net als beginnen en starten. Het woord komt uit het Grieks en betekent zoiets als „met dezelfde naam”. Synoniemen horen bij dezelfde woordsoort: een zelfstandig naamwoord heeft een synoniem dat ook een zelfstandig naamwoord is. Zo zijn auto en wagen synoniemen, maar auto en rijden niet.
Volledige synoniemen, die in elke zin precies hetzelfde betekenen, zijn zeldzaam. Meestal zit er een klein verschil tussen. Dat verschil kan gaan over:
- stijl: kinderen is neutraal, kids is informeel;
- gevoelswaarde: zuinig klinkt positief, gierig klinkt negatief;
- gebruik: je zegt een sterke koffie, maar niet een krachtige koffie.
Een woord kan ook meerdere synoniemen hebben, afhankelijk van de betekenis die je bedoelt. Het woord hard is in een harde matras te vervangen door stevig, maar in hard lopen door snel. Een synoniem past dus alleen als de betekenis in die zin klopt.
Je vindt synoniemen in een synoniemenwoordenboek of in een online woordenboek. Controleer altijd of het gevonden woord echt past bij wat je wilt zeggen. Een woord dat in een lijstje staat, hoeft in jouw zin nog niet te kloppen. Let daarbij ook op stijl en toon.
Voorbeelden van synoniemen
Hieronder zie je synoniemen in zinnen. Bij elk voorbeeld staat of de twee woorden echt hetzelfde betekenen of dat er een nuance meespeelt.
- beginnen en starten: in De les begint om negen uur kun je ook start zeggen, zonder dat de betekenis verandert.
- huis en woning: woning klinkt zakelijker en past vooral in advertenties, brieven en officiële teksten.
- dokter en arts: beide woorden betekenen hetzelfde, maar arts is formeler dan dokter.
- snel en vlug: in een snelle reactie en een vlugge reactie bedoel je hetzelfde, maar vlug klinkt wat ouderwetser.
- ruzie en twist: dit zijn synoniemen, maar twist hoor je vooral in plechtige of oudere taal.
- zuinig en gierig: de woorden overlappen, maar gierig is duidelijk negatief. Het zijn dus geen volledige synoniemen.
- gezicht en gelaat: gelaat is plechtig en komt vooral in schrijftaal voor.
- kijken en staren: bij staren kijk je lang en strak, dus de betekenis is net iets anders.
Je ziet dat synoniemen vooral verschillen in toon, gevoel en sterkte. Kies daarom altijd het woord dat bij je lezer en je onderwerp past. Bij twijfel kun je beide woorden in dezelfde zin proberen. Klinkt een van beide vreemd, dan is het in die zin geen goed synoniem.
Wanneer gebruik je een synoniem?
Een synoniem is handig om herhaling te voorkomen. Staat het woord probleem in drie opeenvolgende zinnen, dan kun je er één vervangen door kwestie of moeilijkheid. Dat leest prettiger en laat zien dat je over een ruime woordenschat beschikt.
Overdrijf het niet. In uitleg en instructies is herhaling van hetzelfde woord vaak duidelijker. Wie in een handleiding eerst knop schrijft en later toets voor hetzelfde onderdeel, verwart de lezer. Gebruik in zulke teksten dus bij voorkeur steeds hetzelfde woord voor hetzelfde ding.
Een synoniem gebruik je ook om de toon aan te passen. In een sollicitatiebrief kies je eerder voor beginnen, woning en arts, in een bericht aan een vriend voor starten, huis en dokter.
Let bij het kiezen van een synoniem op drie dingen:
- Past het woord bij de betekenis in deze zin?
- Past het woord bij je lezer? Een moeilijk woord maakt een tekst niet beter.
- Klopt de vaste combinatie? Je zegt een besluit nemen, niet een besluit pakken, ook al kunnen nemen en pakken soms hetzelfde betekenen.
Twijfel je? Zoek het woord dan op in een woordenboek en lees de voorbeeldzinnen. Kom je het woord in zulke voorbeelden nergens tegen, dan is het meestal geen goed synoniem voor jouw zin.
Veelgestelde vragen
Bestaan er echte synoniemen?
Volledige synoniemen, die in elke situatie precies hetzelfde betekenen, komen nauwelijks voor. Meestal verschillen twee woorden in stijl, gevoelswaarde of in de woorden waarmee ze samen voorkomen. Daarom spreken taalkundigen vaak liever van bijna-synoniemen. In de praktijk noem je woorden al synoniemen als ze in veel zinnen onderling te vervangen zijn. Kijk altijd naar de zin, want een synoniem dat in de ene zin past, kan in een andere zin vreemd klinken.
Wat is het tegenovergestelde van een synoniem?
Het tegenovergestelde van een synoniem is een antoniem. Een antoniem is een woord met een tegengestelde betekenis, zoals groot en klein of warm en koud. Synoniemen en antoniemen horen bij elkaar in de woordenschat. Bij het leren van nieuwe woorden helpt het om van een woord zowel een synoniem als een antoniem te onthouden. Zo leer je in één keer meerdere woorden en zie je hoe ze met elkaar samenhangen.
Waar vind ik synoniemen van een woord?
Je vindt synoniemen in een synoniemenwoordenboek, in een online woordenboek of in de synoniemenfunctie van je tekstverwerker. Wees voorzichtig met lijstjes zonder uitleg, want daar staan vaak woorden bij die in jouw zin niet passen. Kies pas een synoniem als je de betekenis zeker weet. Kijk bij twijfel naar voorbeeldzinnen in een woordenboek. Lees de zin daarna hardop om te horen of hij nog klopt.