Contaminatie in de Nederlandse taal: uitleg en voorbeelden
Een contaminatie ontstaat wanneer je twee woorden, uitdrukkingen of zinsconstructies door elkaar haalt, zodat er een nieuwe vorm ontstaat. Meestal gebeurt dat onbewust en levert het een taalfout op. Soms ontstaat er een bruikbaar nieuw woord. Hier lees je wat een contaminatie in de Nederlandse taal is, hoe je haar herkent en hoe je haar voorkomt.
Door Maarten Soetens
Wat een contaminatie is
Het woord contaminatie betekent letterlijk „besmetting” of „vermenging”. In de taalkunde gaat het om de vermenging van twee vormen die allebei goed zijn, maar die samen een vorm opleveren die niet in de standaardtaal thuishoort. Je begint een zin met het ene patroon en maakt hem af met het andere.
Een bekend voorbeeld is in tegenstelling met. Dat is een kruising van in tegenstelling tot en in strijd met. Elk van die twee is correct, de mengvorm niet. Ook de reden is omdat is een mengsel: de reden is dat en dat komt omdat zijn allebei goed Nederlands.
Contaminaties ontstaan omdat je twee bijna gelijke mogelijkheden tegelijk in je hoofd hebt. Vooral bij vaste combinaties met een voorzetsel gaat het vaak mis. Die combinaties leer je uit het hoofd, ze berusten niet op een regel die je kunt toepassen.
Er zijn twee soorten. De eerste is de fout die hierboven staat: een zin of uitdrukking die door vermenging ontstaat. De tweede is de woordkruising, waarbij twee woorden samen één nieuw woord vormen. Zo is brunch een kruising van het Engelse breakfast en lunch.
Zulke woordkruisingen zijn geen fout. Ze zijn juist een manier waarop een taal haar woordenschat uitbreidt. Sommige kruisingen worden in de loop der tijd gewoon Nederlands, andere blijven een eenmalige grap.
Voorbeelden van contaminatie
Hieronder staan veelvoorkomende contaminaties en woordkruisingen. Bij elk voorbeeld zie je welke twee vormen samenkomen.
- In tegenstelling met: de juiste vorm is in tegenstelling tot, de mengvorm leent het voorzetsel van in strijd met.
- De reden is omdat: de standaardtaal kent de reden is dat of dat komt omdat, maar niet beide tegelijk.
- Zowel mannen en vrouwen: hier is zowel … als vermengd met een gewone opsomming met en, correct is zowel mannen als vrouwen.
- Met andere woorden gezegd: dit combineert met andere woorden en anders gezegd, terwijl één van de twee volstaat.
- Netiquette: een kruising van het Engelse net en het Franse etiquette, bedoeld voor omgangsregels op internet.
- Fanzine: een kruising van fan en magazine, een blad dat door liefhebbers wordt gemaakt.
- Brunch: een geslaagde woordkruising van breakfast en lunch die geen fout is, maar een nieuw woord.
- Smog: een kruising van het Engelse smoke en fog, inmiddels een gewoon woord in het Nederlands.
Het verschil zit dus in het resultaat. Een kruising van twee zinsdelen levert meestal een fout op. Een kruising van twee woorden kan een nieuw woord opleveren dat iedereen begrijpt en gebruikt. Let er bij de eerste groep dus vooral op of de twee delen echt bij elkaar horen. Schrijf bij twijfel beide oorspronkelijke vormen apart op.
Zo voorkom je een contaminatie
Een contaminatie voorkom je door bewust één patroon te kiezen. Heb je twijfel tussen twee uitdrukkingen, schrijf dan eerst de volledige vorm op van de uitdrukking die je wilt gebruiken. Maak die zin vervolgens helemaal af volgens dat patroon, zonder onderweg over te stappen op de andere.
Handige gewoonten zijn:
- Leer vaste combinaties met een voorzetsel als geheel, dus in tegenstelling tot en niet los het woord tegenstelling.
- Lees je tekst na en let op plekken waar een zin halverwege van vorm lijkt te wisselen.
- Zoek een uitdrukking op in een woordenboek of op taaladvies.net als je niet zeker weet of ze bestaat.
- Kies bij twijfel een kortere en eenvoudiger formulering.
Een verwant verschijnsel is de zinsbreuk, ook wel anacoluut genoemd. Daarbij begin je een zin op de ene manier en maak je hem op een andere manier af. In gesproken taal komt dat voor en valt het zelden op. In een geschreven tekst valt het sneller op, dus daar loont het om extra goed na te lezen.
Een laatste tip: wees extra alert bij formele teksten. Juist daar wil je zorgvuldig overkomen, en een vermengde uitdrukking kan dan afbreuk doen aan je geloofwaardigheid. Neem een zin waarover je twijfelt liever even apart onder de loep.
Veelgestelde vragen
Is een contaminatie altijd een taalfout?
Nee, niet altijd. Een contaminatie van twee zinsdelen levert meestal een vorm op die niet in de standaardtaal past, zoals in tegenstelling met. Een woordkruising zoals brunch is daarentegen geen fout, maar een nieuw woord. Sommige kruisingen worden in de loop der tijd zelfs algemeen aanvaard. Of een vorm als correct geldt, kun je controleren in een woordenboek of in een taaladviesbron.
Wat is het verschil tussen een contaminatie en een pleonasme?
Bij een contaminatie worden twee verschillende vormen vermengd tot één vorm die geen van beide is. Bij een pleonasme wordt iets overbodigs toegevoegd, zoals in naar boven opstijgen. In een contaminatie is dus iets samengesmolten, in een pleonasme is iets verdubbeld. Beide kunnen een tekst slordig laten klinken. De oplossing is in beide gevallen dat je één duidelijke vorm kiest.
Hoe weet ik of een kruising van twee woorden ingeburgerd is?
Kijk of het woord in een erkend woordenboek staat, zoals Van Dale of het Woordenboek der Nederlandsche Taal. Staat het er niet in, dan is het waarschijnlijk nog een nieuw of persoonlijk woord. Let ook op of het woord in verschillende bronnen en door verschillende mensen wordt gebruikt. Een woord dat alleen in een bepaalde groep voorkomt, zoals jongerentaal of vaktaal, is nog niet algemeen ingeburgerd. Is het woord helder en kent je lezer het, dan is het meestal bruikbaar.