Barbarisme: betekenis en voorbeelden in het Nederlands
Een barbarisme is een vreemd woord of een onjuist gevormd woord dat niet in de standaardtaal thuishoort. De term komt uit het Grieks en verwijst naar „buitenlanders”. Op deze pagina leggen we uit wat een barbarisme is, welke vormen je kunt tegenkomen en waarin het verschilt van een ingeburgerd leenwoord.
Door Maarten Soetens
Wat een barbarisme is
Het woord barbarisme gaat terug op het Griekse barbaros, dat de Grieken gebruikten voor mensen die geen Grieks spraken. In de taalkunde is een barbarisme een vorm die niet bij de standaardtaal hoort. Dat kan een woord uit een andere taal zijn dat zonder noodzaak wordt gebruikt, of een woord dat verkeerd is gevormd.
De term wordt dus op twee manieren gebruikt. In de eerste betekenis gaat het om een vreemd woord waarvoor het Nederlands een eigen woord heeft, zoals fun in plaats van plezier. In de tweede betekenis gaat het om een vorm die niet klopt, zoals meest beste, waarin het overtreffende beste nog eens wordt versterkt.
Niet elk vreemd woord is een barbarisme. Woorden als computer, weekend en interview zijn ingeburgerd. Ze staan in het woordenboek en worden door vrijwel iedereen gebruikt en begrepen. De term wordt meestal gereserveerd voor woorden die nog als vreemd aanvoelen of voor vormen die gewoon verkeerd zijn.
De grens is niet scherp en verschuift in de loop van de tijd. Een woord dat nu als barbarisme geldt, kan over twintig jaar gewoon Nederlands zijn. Dat geldt ook andersom: een woord dat ooit nieuw en modieus was, kan weer verdwijnen. Raadpleeg daarom bij twijfel een actueel woordenboek in plaats van op je gevoel te varen.
Voorbeelden van barbarismen
Hieronder staan voorbeelden van beide soorten barbarismen. De laatste twee voorbeelden laten zien wat geen barbarisme is.
- Fun: een Engels woord waarvoor plezier of pret prima bruikbaar is.
- Dat is wel nice: een Engels bijvoeglijk naamwoord, terwijl aardig of leuk hetzelfde zegt.
- Dat is wel erg random: een Engels woord waarvoor willekeurig of toevallig bestaat.
- Merci: een Frans woord dat in spreektaal veel wordt gebruikt voor „dank je”, terwijl dank u wel in een formele tekst beter past.
- Meest beste: beste is al een overtreffende trap, dus het woord meest is dubbel.
- Enigste: enig betekent al dat er maar één is, dus een extra trap past er volgens de meeste taalgidsen niet bij.
- Weekend: geen barbarisme, want het woord is ingeburgerd en staat in het woordenboek.
- Computer: geen barbarisme, omdat er geen gangbaar Nederlands alternatief is en iedereen het woord kent.
Let ook op de context. In een gesprek tussen vrienden is fun heel gewoon, in een zakelijke offerte valt het uit de toon. Dezelfde vorm kan dus in de ene situatie prima zijn en in de andere een barbarisme.
Het onderscheid draait dus om twee dingen: bestaat er al een goed Nederlands woord, en is het vreemde woord al algemeen aanvaard? Een onjuiste woordvorm is altijd een reden om te corrigeren, ook als de betekenis duidelijk blijft.
Hoe ga je met barbarismen om?
Barbarismen zijn niet altijd even storend. Of je ze wilt vermijden, hangt af van wie je schrijft voor en met welk doel. In een informeel appje past fun prima. In een officiële brief of een tekst voor een breed publiek is een Nederlands woord duidelijker.
Gebruik de volgende vragen om te bepalen wat je doet:
- Staat het woord in een erkend woordenboek? Dan is het meestal veilig.
- Is er een gangbaar Nederlands woord met dezelfde betekenis? Dan ligt dat vaak voor de hand.
- Begrijpt je lezer het woord? Zo niet, kies dan een eenvoudiger woord.
- Is een woordvorm verkeerd gevormd, zoals een dubbele overtreffende trap? Dan corrigeer je die.
- Gebruik je vakjargon? Leg het dan kort uit bij het eerste gebruik, zodat lezers die het niet kennen je kunnen volgen.
Het gaat niet om taalzuiverheid als doel op zich. Taal verandert, en veel woorden die ooit vreemd klonken, horen nu bij het Nederlands. Een goede schrijver let vooral op duidelijkheid. Een barbarisme is dan een signaal om even stil te staan bij je woordkeuze, niet automatisch een reden om het te schrappen.
Wie twijfelt, kan een tekst laten nalezen door iemand anders. Een tweede paar ogen ziet vaak sneller wat vreemd klinkt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen een barbarisme en een leenwoord?
Een leenwoord is een woord dat een taal uit een andere taal heeft overgenomen en dat inmiddels algemeen wordt gebruikt, zoals weekend. Een barbarisme is een vreemd woord dat nog als ongewenst of onnodig wordt gezien, of een onjuist gevormd woord. De overgang tussen beide is geleidelijk. Een barbarisme kan na verloop van tijd een gewoon leenwoord worden. Het woordenboek is de beste maatstaf.
Waar komt het woord barbarisme vandaan?
Het woord gaat terug op het Griekse barbaros. Zo noemden de Grieken mensen die hun taal niet spraken. Via het Latijn kwam het in de Europese talen terecht, waaronder het Nederlands. In de taalkunde verwijst het naar een taalvorm die „vreemd” of „fout” is voor de standaardtaal. Het woord barbaar heeft dezelfde oorsprong.
Is enigste een barbarisme?
Veel taalgidsen beschouwen enigste als een niet-standaardvorm. Het woord enig betekent al dat er maar één is, waardoor een overtreffende trap overbodig lijkt. Toch komt de vorm in spreektaal veel voor. In een formele tekst is het verstandiger om enige te schrijven. Controleer bij twijfel een woordenboek of taaladvies.net.