Germanisme: betekenis en voorbeelden in het Nederlands
Een germanisme is een woord, uitdrukking of zinsconstructie die uit het Duits in het Nederlands terecht is gekomen. Soms is zo'n overname ingeburgerd, zoals hinterland, soms klinkt ze vreemd. Op deze pagina lees je wat een germanisme is, welke vormen je tegenkomt en hoe je beoordeelt of je het beter kunt vermijden.
Door Maarten Soetens
Wat een germanisme is
Een germanisme is een taalverschijnsel dat uit het Duits komt. Net als bij een anglicisme kan het gaan om een los woord, een vaste uitdrukking of een manier om een zin op te bouwen. Nederlands en Duits zijn nauw verwant, en daardoor liggen overnames en verwarring snel voor de hand.
Je kunt grofweg twee typen onderscheiden. Het eerste is het leenwoord: een Duits woord dat het Nederlands heeft overgenomen, zoals schadenfreude of hinterland. Veel van die woorden zijn volledig ingeburgerd en staan gewoon in het woordenboek. Dit type wordt meestal niet als een probleem gezien.
Het tweede type is de leenvertaling of nabootsing: een uitdrukking of zinsconstructie die het Duitse voorbeeld volgt, terwijl het Nederlands een eigen manier heeft om hetzelfde te zeggen. Als men over een germanisme klaagt, bedoelt men meestal dit type. De zin is dan niet altijd fout, maar hij wijkt af van wat een Nederlandse moedertaalspreker spontaan zou zeggen.
Germanismen komen vaker voor bij mensen die veel met het Duits werken, zoals vertalers, of die in een grensstreek wonen. Ook wie veel Duitse teksten leest, neemt onbewust sneller Duitse patronen over.
Het is dus belangrijk om onderscheid te maken tussen een leenwoord dat gewoon Nederlands is geworden en een constructie die onnodig is overgenomen. Alleen het tweede is reden om een tekst aan te passen.
Voorbeelden van germanismen
Hieronder staan voorbeelden van Duitse invloed. Het eerste deel bestaat uit ingeburgerde leenwoorden, het laatste deel laat zien hoe valse vrienden tot germanismen kunnen leiden.
- Schadenfreude: een leenwoord voor plezier om andermans pech, met leedvermaak als Nederlands alternatief.
- Zeitgeist: een ingeburgerd leenwoord voor de sfeer van een bepaalde periode, in het Nederlands ook te zeggen als tijdgeest.
- Hinterland: een leenwoord voor het gebied achter een haven of stad, waarvoor ook achterland bestaat.
- Kitsch: een leenwoord voor goedkope, sentimentele smaak, waarvoor het Nederlands geen even korte omschrijving heeft.
- Wanderlust: een leenwoord voor de sterke drang om te reizen, met reislust als Nederlands alternatief.
- Gift: in het Duits betekent dit „gif”, in het Nederlands „schenking”, dus wie ze verwart, maakt een fout die uit het Duits komt.
- Een enge straat: het Duitse eng betekent „smal”, dus wie het zo in het Nederlands gebruikt, volgt het Duits.
Het verschil tussen de twee groepen is duidelijk. Bij schadenfreude en kitsch is het Duitse woord een gewoon deel van het Nederlands geworden. Bij gift en eng gaat het om verwarring tussen twee talen, en die zorgt in het Nederlands voor onbegrip of een vreemde zin. Let bij valse vrienden extra op, want ze ontsnappen makkelijk aan de aandacht: je denkt het woord te kennen en controleert het daarom niet.
Wanneer is een germanisme een probleem?
Een germanisme is niet altijd een probleem. Is een Duits woord eenmaal opgenomen in het Nederlands, dan is het gewoon een leenwoord. Het wordt pas lastig als een Duits patroon de lezer in de war brengt of onnatuurlijk klinkt.
Let op deze situaties:
- Je gebruikt een woord in een betekenis die het in het Nederlands niet heeft, zoals bij valse vrienden.
- Een voorzetsel of werkwoord volgt het Duitse voorbeeld, terwijl het Nederlands iets anders vraagt.
- Een zin klinkt als een letterlijke vertaling uit het Duits.
- Er bestaat een gangbaar Nederlands woord dat korter of duidelijker is.
Zo ga je te werk: vertaal een twijfelachtige zin in gedachten terug naar het Duits. Lijkt hij daar bijna woord voor woord op, vraag jezelf dan af hoe je het in het Nederlands zou zeggen als je geen Duits kende. Controleer daarna in een woordenboek of op taaladvies.net of de formulering gangbaar is.
Het helpt ook om veel Nederlands te lezen. Wie vaak goede Nederlandse teksten leest, ontwikkelt een gevoel voor wat gangbaar is. Dat gevoel is bij het opsporen van germanismen waardevoller dan elke lijst met voorbeelden.
Vertalers hebben hier het meeste mee te maken. Wie uit het Duits vertaalt, kan beter niet de woordkeuze en de zinsopbouw van de brontekst volgen, maar schrijven zoals een Nederlander dat zou doen.
Veelgestelde vragen
Is een germanisme hetzelfde als een leenwoord uit het Duits?
Niet helemaal. Een leenwoord is een Duits woord dat in het Nederlands is overgenomen, zoals kitsch. Een germanisme is een breder begrip en omvat ook uitdrukkingen en zinsconstructies die op het Duits teruggaan. In het dagelijks gebruik verwijst de term meestal naar iets wat onnatuurlijk klinkt. Een ingeburgerd leenwoord wordt zelden nog als germanisme bestempeld.
Zijn germanismen fouten?
Dat hangt van het geval af. Een ingeburgerd leenwoord is geen fout, want het staat in het woordenboek. Een constructie die het Duits volgt, kan wel fout of ongewoon zijn in het Nederlands. Vaak gaat het dan om een verkeerde betekenis of een onjuist voorzetsel. Controleer bij twijfel een woordenboek of een taaladviesbron.
Wat is een valse vriend tussen het Nederlands en het Duits?
Een valse vriend is een woord dat op een woord in de andere taal lijkt, maar iets anders betekent. Het Nederlandse eng betekent bijvoorbeeld „bangmakend”, terwijl het Duitse eng „smal” betekent. Het Nederlandse mist is een weersverschijnsel, terwijl het Duitse Mist mest of rommel betekent. Zulke woorden zijn gevaarlijk, omdat ze bekend lijken en dus niet worden gecontroleerd. Wie ze verwart, maakt een fout die als germanisme wordt gezien.