Pleonasme: uitleg, voorbeelden en hoe je het herkent
Een pleonasme is een uitdrukking waarin je iets zegt wat al in een ander woord zit, zoals naar beneden dalen. Op deze pagina lees je wat een pleonasme is, welke voorbeelden vaak voorkomen en hoe je ze in je eigen teksten herkent en schrapt. Ook zie je wanneer zo'n herhaling juist een bewust gekozen effect is.
Door Maarten Soetens
Wat is een pleonasme?
Een pleonasme is een woord of woordgroep waarin een deel van de betekenis dubbel wordt gezegd. Een van de woorden is overbodig, omdat de betekenis al in het andere woord zit. Bij naar beneden dalen zit het idee van „naar beneden” al in het werkwoord dalen. Het woord komt uit het Grieks en betekent zoiets als „overvloed”.
Je herkent een pleonasme doordat je er een woord uit kunt halen zonder dat de betekenis verandert. Een ronde cirkel is hetzelfde als een cirkel, want een cirkel is altijd rond. Opnieuw herhalen is hetzelfde als herhalen, want herhalen betekent al dat je iets opnieuw doet.
Pleonasmen ontstaan meestal ongemerkt. We willen duidelijk of nadrukkelijk zijn en voegen daarom een woord toe dat al in de rest van de zin zit. In gesproken taal valt dat nauwelijks op, in een geschreven tekst wel. Voor de lezer maakt zo'n woord de zin langer zonder dat hij meer informatie krijgt.
Er zijn twee soorten:
- Overbodige woorden: de herhaling voegt niets toe, zoals bij weer terugkeren.
- Bewuste herhaling: je gebruikt de herhaling met opzet voor nadruk, zoals in Ik heb het met mijn eigen ogen gezien.
Alleen de eerste soort is een fout. De tweede is een stijlmiddel.
Voorbeelden van pleonasmen
Hieronder staan pleonasmen die vaak voorkomen. Bij elk voorbeeld staat welk woord overbodig is.
- naar beneden dalen: dalen betekent al „naar beneden gaan”, dus naar beneden is overbodig.
- opnieuw herhalen: herhalen betekent „opnieuw doen”, dus opnieuw voegt niets toe.
- weer terugkeren: terugkeren houdt al in dat je een eerdere plek opnieuw bereikt, dus weer is overbodig.
- een ronde cirkel: een cirkel is altijd rond, dus ronde is dubbelop.
- volledig compleet: compleet betekent al „volledig”, dus je zegt twee keer hetzelfde.
- een gratis cadeau: een cadeau krijg je gratis, dus gratis is overbodig.
- een witte schimmel: bij het paard is een schimmel altijd wit, dus witte is dubbelop. Let op: een schimmel op brood is iets anders.
- je eigen persoonlijke mening: een mening is altijd persoonlijk, dus eigen of persoonlijke kan weg.
Je ziet dat het bij pleonasmen steeds draait om dezelfde vraag: zit de betekenis van het ene woord al in het andere? Is het antwoord ja, dan kun je een van beide schrappen.
Let op dat niet iedereen elke combinatie als een fout ziet. Soms voegt een woord een kleine nuance toe, en wat de een overbodig vindt, ziet de ander als nadruk. Kies bij twijfel de kortste vorm, want die is bijna altijd duidelijk genoeg.
Pleonasmen herkennen en voorkomen
Pleonasmen herken je door je zin kritisch te lezen. Stel jezelf bij elk bijvoeglijk naamwoord, bijwoord of voorzetsel de vraag: wat voegt dit toe? Als de zin even duidelijk blijft zonder het woord, kun je het schrappen.
Let vooral op deze plekken:
- Werkwoorden met een richting. In naar beneden dalen, omhoog stijgen en terugkeren zit de richting al in het werkwoord.
- Woorden die al een eigenschap noemen. Een cadeau is gratis, een cirkel is rond, een mening is persoonlijk.
- Woorden die herhaling aangeven. Weer of opnieuw bij een werkwoord dat al herhaling uitdrukt, zoals herhalen of terugkeren.
Schrappen maakt je tekst korter en sterker. Toch is een pleonasme niet altijd een fout. In spreektaal en in dichtkunst gebruiken mensen herhaling om iets te benadrukken, zoals in Ik heb het met mijn eigen ogen gezien. Zo'n zin is gewoon goed Nederlands omdat de nadruk bedoeld is.
Voor zakelijke en uitlegteksten geldt: houd het kort. Een lezer wil snel begrijpen wat je bedoelt, dus elk woord moet iets toevoegen. Zo voorkom je dat de lezer door overbodige woorden heen moet lezen om de kern van je boodschap te vinden. Lees je tekst na en schrap alles wat niets toevoegt. Je zult merken dat de tekst daar prettiger van wordt en dat je boodschap sneller aankomt.
Veelgestelde vragen
Is een pleonasme altijd een fout?
Nee, een pleonasme is niet altijd een fout. Als het overbodige woord niets toevoegt, is het een stijlfout. Gebruik je de herhaling bewust om iets te benadrukken, dan is het een stijlmiddel. Een zin als Ik heb het met mijn eigen ogen gezien is daarvan een voorbeeld. In zakelijke teksten is het meestal beter om overbodige woorden te schrappen.
Waarom maken mensen pleonasmen?
Meestal gebeurt het onbewust. Je wilt duidelijk of nadrukkelijk zijn en voegt een woord toe dat al in de zin zit. In gesproken taal valt dat nauwelijks op, omdat je tijdens het praten niet elk woord afweegt. Soms is het ook bewust: dan herhaal je iets om het te benadrukken. In geschreven tekst heb je meer tijd om de zin na te lezen, en daar kun je overbodige woorden schrappen.
Hoe voorkom ik pleonasmen in mijn teksten?
Lees je tekst na en vraag bij elk woord of het iets toevoegt. Let vooral op werkwoorden met een richting, zoals dalen, en op woorden die al een eigenschap noemen, zoals cadeau. Schrap het woord dat dubbelop is en kijk of de zin nog klopt. Meestal wordt hij korter en duidelijker. Een andere lezer kan je vaak helpen, want die ziet de herhaling sneller dan jijzelf.