Neologisme: betekenis en voorbeelden van nieuwe woorden
Een neologisme is een nieuw woord of een nieuwe betekenis van een bestaand woord. Voorbeelden zijn selfie en appen. Nieuwe woorden laten zien dat de taal meebeweegt met de tijd. Op deze pagina lees je wat een neologisme is, hoe zulke woorden ontstaan en wanneer een nieuw woord een gewoon woord wordt dat in het woordenboek terechtkomt.
Door Maarten Soetens
Wat een neologisme is
Het woord neologisme komt uit het Grieks: neos betekent „nieuw” en logos „woord”. Een neologisme is dus een nieuw woord, of een bestaand woord met een nieuwe betekenis. Nieuw is hierbij relatief: een woord is een neologisme zolang het nog als nieuw wordt gevoeld.
Neologismen ontstaan omdat de wereld verandert. Nieuwe uitvindingen, gebeurtenissen en ideeën hebben een naam nodig. Denk aan smartphone, podcast en influencer. Ook maatschappelijke ontwikkelingen leveren nieuwe woorden op, zoals coronacrisis en klimaatneutraal.
Er zijn verschillende manieren om een nieuw woord te maken:
- Samenstelling: twee woorden worden aan elkaar gezet, zoals stikstofcrisis.
- Afleiding: een woord krijgt een voor- of achtervoegsel, zoals bij googelen.
- Ontlening: een woord komt uit een andere taal, zoals podcast.
- Nieuwe betekenis: een bestaand woord krijgt een extra betekenis, zoals muis voor een computeronderdeel.
Een neologisme hoeft niet altijd een geheel nieuw woord te zijn. Soms is het een bekend woord dat in een andere betekenis wordt gebruikt, zoals cloud voor opslag op internet. Het kan ook een woord zijn dat in een kleine groep wordt gebruikt, zoals in vaktaal of jongerentaal, en dat daarbuiten nog onbekend is.
Niet elk nieuw woord overleeft. Veel neologismen verdwijnen weer, vooral als ze aan één gebeurtenis of een korte hype gebonden zijn. Andere raken zo ingeburgerd dat niemand ze nog nieuw vindt.
Voorbeelden van neologismen
Hieronder staan neologismen uit verschillende gebieden. Bij elk voorbeeld zie je hoe het nieuwe woord is gemaakt.
- Selfie: een ontlening aan het Engels voor een foto die je van jezelf maakt.
- Appen: een afleiding van app, een werkwoord voor het sturen van berichten via een chatprogramma.
- Podcast: een ontlening aan het Engels voor een audioserie die je kunt downloaden of streamen.
- Googelen: een werkwoord dat is afgeleid van de naam van een zoekmachine en nu „iets opzoeken op internet” betekent.
- Binge-watchen: een werkwoord naar Engels voorbeeld, voor het achter elkaar kijken van veel afleveringen van een serie.
- Vloggen: een werkwoord bij het Engelse vlog, voor het maken van een videodagboek.
- Anderhalvemetersamenleving: een lange samenstelling uit de coronaperiode, die laat zien hoe makkelijk het Nederlands woorden aan elkaar plakt.
- Klimaatneutraal: een samenstelling van klimaat en neutraal, voor iets wat per saldo geen extra broeikasgassen uitstoot.
- Coronacrisis: een samenstelling die is ontstaan door een gebeurtenis en die vooral met een bepaalde periode wordt verbonden.
- Muis: een bestaand woord dat er een betekenis bij kreeg, namelijk het apparaatje waarmee je een computer bedient.
Sommige van deze woorden zijn inmiddels gewoon Nederlands, andere voelen voor veel mensen nog nieuw. Of een woord een neologisme is, hangt dus ook af van wie je het vraagt en wanneer je het vraagt.
Van neologisme naar gewoon woord
Een nieuw woord wordt een gewoon woord als genoeg mensen het gebruiken en begrijpen. Dat gebeurt meestal geleidelijk. Eerst komt het woord voor in een kleine groep, bijvoorbeeld onder vakgenoten of jongeren. Daarna verschijnt het in kranten en op televisie. Uiteindelijk neemt een woordenboek het op.
Voor die opname kijken woordenboekmakers naar een aantal dingen:
- Komt het woord vaak genoeg voor in teksten?
- Wordt het al langere tijd gebruikt, en niet alleen tijdelijk?
- Gebruiken verschillende groepen mensen het woord op dezelfde manier?
Elk jaar kiest Van Dale een Woord van het Jaar. Dat zijn vaak nieuwe woorden die in dat jaar veel werden gebruikt. Zo'n verkiezing laat zien hoe een taal reageert op actuele gebeurtenissen.
Let op het verschil tussen een modewoord en een blijvend woord. Een modewoord is een tijdje populair en verdwijnt dan weer. Een blijvend woord vult een gat in de taal en blijft daardoor in gebruik. Vooraf is niet altijd te zeggen welke van de twee een nieuw woord wordt.
Als schrijver kun je neologismen gebruiken om je tekst actueel te laten klinken. Houd er wel rekening mee dat niet iedere lezer het woord kent. Gebruik je een nieuw of eigen bedacht woord, leg het dan bij het eerste gebruik kort uit. In officiële teksten kies je meestal een woord dat al in het woordenboek staat.
Veelgestelde vragen
Wanneer is een woord geen neologisme meer?
Daar bestaat geen vaste grens voor. Een woord is een neologisme zolang taalgebruikers het als nieuw ervaren. Wordt het woord algemeen gebruikt en nemen woordenboeken het op, dan valt het meestal niet meer onder die noemer. Dat kan jaren duren, en het hangt ook af van de leeftijd van de taalgebruiker. Voor jongeren is een woord vaak eerder gewoon dan voor ouderen.
Wat is het verschil tussen een neologisme en een leenwoord?
Een neologisme is een nieuw woord, ongeacht hoe het is ontstaan. Een leenwoord is een woord dat uit een andere taal is overgenomen. Een leenwoord kan dus een neologisme zijn, zoals podcast, maar het hoeft niet. Het woord weekend is een leenwoord, maar niemand ziet het nog als nieuw. Een neologisme kan ook uit het Nederlands zelf komen, zoals klimaatneutraal.
Mag je zelf neologismen bedenken?
Ja, dat mag. Taal ontstaat doordat mensen nieuwe woorden maken en anderen die overnemen. Een goed nieuw woord is duidelijk gevormd, volgt de gewone regels van het Nederlands en voegt iets toe. Zo kan een lezer de betekenis vaak al raden. Of het woord ook echt wordt overgenomen, bepaalt het gebruik: alleen als genoeg mensen het gebruiken, wordt het een gewoon woord.