Polyseem woord: uitleg en voorbeelden van polysemie
Een polyseem woord is een woord met meerdere betekenissen die met elkaar samenhangen. Het woord voet is een voorbeeld: je hebt een voet, een berg heeft een voet en een lamp heeft een voet. Op deze pagina lees je hoe zulke woorden ontstaan, hoe je ze herkent en wat het verschil is met een homoniem.
Door Maarten Soetens
Wat is een polyseem woord?
Een polyseem woord heeft meer dan één betekenis, en die betekenissen hangen samen. Het woord komt uit het Grieks en betekent zoiets als „veel betekenissen”. De eigenschap zelf heet polysemie.
Neem het woord kop. Een mens heeft een kop, maar je drinkt ook uit een kop, en een krant heeft een kop boven een artikel. Alle betekenissen hebben iets met elkaar te maken: bij het lichaamsdeel gaat het om het bovenste deel van het lichaam, bij de drinkkop om een ronde, holle vorm en bij de krantenkop om de plaats bovenaan een tekst.
Zo ontstaan veel polyseme woorden: een bestaand woord wordt gebruikt voor iets nieuws dat er op een of andere manier op lijkt of ermee te maken heeft. Daardoor krijgt het woord er een betekenis bij, terwijl de oude blijft bestaan.
Polyseme woorden zijn zeer gewoon in het Nederlands. Bijna elk veelgebruikt woord heeft wel meerdere betekenissen. Dat maakt de taal zuinig, want je hoeft niet voor elk nieuw ding een nieuw woord te verzinnen.
In een woordenboek staan de betekenissen van een polyseem woord meestal onder één kopje, genummerd en met voorbeeldzinnen. De juiste betekenis haal je altijd uit de zin, want zonder context kun je bij een woord als kop niet zien welke betekenis bedoeld is. Ook luisteraars en lezers doen dit meestal zonder erbij na te denken.
Voorbeelden van polyseme woorden
Hieronder staan bekende polyseme woorden. Bij elk woord zie je hoe de betekenissen met elkaar verbonden zijn.
- voet: het onderste deel van je been, maar ook de onderkant van een berg of een lamp. Het gaat steeds om het laagste deel.
- blad: het deel van een boom, een vel papier in een boek en een tijdschrift. Het idee is steeds een plat en dun voorwerp.
- oog: het zintuig waarmee je ziet, maar ook het midden van een storm en het gaatje in een naald. De vorm of de plaats lijkt op een oog.
- muis: een klein dier en een apparaat bij een computer. Het apparaat lijkt met zijn snoer een beetje op een muis met een staart.
- hart: het orgaan in je borst, maar ook het midden van een stad. Het is in beide gevallen een belangrijk middelpunt.
- tak: een deel van een boom, maar ook een onderdeel van een bedrijf of familie. Het is steeds een onderdeel dat uit een groter geheel groeit.
Let op dat bij sommige van deze woorden een figuurlijk gebruik is ontstaan. Het woord hart in het hart van de stad is een overdrachtelijke betekenis die uit de oorspronkelijke is gegroeid. Zulke uitbreidingen laten zien dat taal steeds verandert: een woord dat eerst één ding aanduidde, kan zo meerdere betekenissen krijgen.
Polyseem of homoniem: het verschil
Polyseme woorden en homoniemen lijken op elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Bij beide heeft één vorm meer dan één betekenis. Het verschil zit in het verband tussen de betekenissen.
- Bij een polyseem woord hangen de betekenissen samen. Dat verband kun je meestal uitleggen, zoals bij kop van een mens en kop van een artikel.
- Bij een homoniem hebben de betekenissen niets met elkaar te maken, zoals bij bank als meubel en bank als geldinstelling.
In de praktijk is dit onderscheid niet altijd scherp. Soms is een verband ontstaan dat niemand meer ziet, of ligt het juist niet voor de hand. Taalkundigen zijn het dan niet altijd eens. Een woordenboek kan een woord als polyseem behandelen, terwijl een ander het als twee aparte woorden vermeldt.
Voor jou als taalgebruiker is het belangrijkste dat je de betekenis uit de zin kunt halen. Let daarbij op de woorden in de omgeving. In Hij schrijft op een blad gaat het om papier, in Het blad valt van de boom om een blad van een plant.
Bij het leren van een nieuw woord is het handig om meteen te vragen of het nog een andere betekenis heeft. Zo breid je je woordenschat sneller en dieper uit, want je leert een woord dan in zijn volle breedte kennen.
Veelgestelde vragen
Waarom hebben zoveel woorden meerdere betekenissen?
Een taal blijft zuinig als bestaande woorden ook voor nieuwe dingen worden gebruikt. Als er iets nieuws is, kiezen mensen vaak een woord dat al bestaat en dat er op lijkt. De computermuis is daar een voorbeeld van. Zo breidt de betekenis van een woord zich uit, terwijl de oude betekenis blijft bestaan. Dat gebeurt vooral bij woorden die veel gebruikt worden.
Is een polyseem woord hetzelfde als een woord met een figuurlijke betekenis?
Niet helemaal, maar ze liggen dicht bij elkaar. Veel polyseme woorden hebben een letterlijke en een figuurlijke betekenis, zoals hart als orgaan en hart als middelpunt van een stad. Een figuurlijke betekenis is dus vaak een van de betekenissen van een polyseem woord. Maar polysemie is breder. Ook zonder beeldspraak kan een woord meerdere verwante betekenissen hebben, zoals blad.
Hoe weet ik welke betekenis van een polyseem woord bedoeld wordt?
Je haalt de betekenis uit de zin en uit de situatie. Kijk naar de woorden in de buurt van het polyseme woord. Bij Hij drinkt een kop koffie gaat het over een drinkbakje, niet over een hoofd. Lees je een tekst waarin de betekenis niet duidelijk is, zoek het woord dan op in een woordenboek. Daar staan de betekenissen onder elkaar met voorbeelden.